Wie is wie in het Laatste Avondmaal van Leonardo da Vinci?

In 1494 was Leonardo da Vinci in opdracht van Lodovico Sforza il Moro, de hertog van Milaan, begonnen met de muurschildering van het Laatste Avondmaal in de refter van het klooster van Santa Maria delle Grazie (zie fig.1). Vanaf 1505 begon het werk, dat in 1498 voltooid was, al sporen van verval te vertonen (1) , maar gelukkig werd er door Andrea Solari in 1508 een versie geschilderd, die in de abdij van Tongerlo bewaard wordt.
Solari’s Ultima Cena is op canvas geschilderd en is in een veel betere staat dan het voorbeeld in Milaan. Leonardo heeft het moment vastgelegd waarop Jezus aan zijn leerlingen meedeelt dat één van hen Hem zal verraden, wat grote commotie veroorzaakt.

De beschrijving van de figuren is gebeurd op basis van het zwaar gerestaureerde origineel uit Milaan omdat het uitzicht van de personages op de versie van Solari lichtjes kan verschillen.

Van links naar rechts staan op het tafereel: Bartolomeüs, Jacobus de Mindere, Andreas, Judas Iskariot, Petrus, Johannes, Jezus, Thomas, Jacobus de Meerdere, Filippus, Matteüs, Taddeüs en Simon de Zeloot.

Het is best mogelijk dat Leonardo enkel maar een religieus tafereel heeft willen afbeelden en zijn figuren gebaseerd heeft op gewone types uit zijn dagelijkse omgeving, maar men kan er ook gelijkenissen met bestaande tijdgenoten in zien en verborgen boodschappen.
Zo zou Leonardo, die in 1498 de leeftijd van 46 jaar bereikt had, volgens Ross King zelf in de huid gekropen zijn van Jacobus de Mindere of van Jacobus de Meerdere die inderdaad zijn gelaatstrekken en lange haar van zijn latere (zelf)portretten vertonen. Dezelfde auteur ziet ook overeenkomsten met Thomas, die met zijn vinger in de hoogte wijst. Dat kon een gebaar van verbazing zijn, maar ook een vraag naar uitleg en bewijs. Leonardo mag dan als een eigentijdse versie van de “ongelovige Thomas” beschouwd worden.

De kans dat hij zichzelf als Taddeüs (2de van rechts) heeft afgebeeld (dat beweert althans Lorenzo Ferri) is gezien de leeftijd erg klein, en het zal misschien eerder een portret van zijn vader Piero da Vinci geweest zijn (zie art. Piero en Caterina, de ouders van het genie uit Vinci).

Fig.2 Madonna van de Rotsen (Louvre) & Johannes (Laatste Avondmaal Milaan).

Dat Leonardo te vereenzelvigen zou zijn met Petrus is ook zeer onwaarschijnlijk; de man ziet er agressief uit (hij heeft een mes in zijn hand dat verwijst naar zijn optreden bij de arrestatie van Jezus) en is ook een paar jaartjes te oud. Hij richt zich tot Johannes die sinds de da Vinci code van Dan Brown voor sommige believers Maria Magdalena geworden is.
Als de jongste leerling van Christus inderdaad een vrouw zou kunnen zijn (wat niet evident is omdat het in de renaissance de gewoonte was om jonge mannen vrouwelijke trekken mee te geven) is er ook een gelijkenis waar te nemen van Johannes met de Madonna van de Rotsen (zie fig.2).

Aangezien de Madonna van de Rotsen sterk gelijkt op de Mona Lisa zou dat dan (volgens Maike Vogt) Isabella van Aragon kunnen zijn (zie art. Was Leonardo getrouwd met Isabella van Aragon?) In dat geval zou Leonardo zich dan toch afgebeeld hebben als Petrus die zijn hand legt op de schouder van Johannes (en/of wijst in de richting van Jezus) die dan te vereenzelvigen is met zijn vrouw Isabella.

Het zou ook nog (volgens niemand minder dan Sigmund Freud) Beatrice d’Este kunnen zijn, de echtgenote van opdrachtgever Lodovico Sforza (2). Zij is overleden in het kraambed in 1497 en begraven in Santa Maria delle Grazie en zou er dus postuum kunnen bijgeplaatst zijn op vraag van il Moro.
Die laatste zou dan, wegens zijn donkere huid en haar, perfect gepast hebben bij de figuur van Judas, maar Leonardo zal het toch niet aangedurfd hebben om zijn broodheer als verrader van Christus af te beelden (zie fig.3).

Fig.4 Galeazzo Sforza (G.A.de Predis, 1483, Cleveland Museum of Art).

Toen Leonardo in 1498 zijn werk voltooid had was il Moro immers nog aan de macht en het is pas een jaar later dat de hertog voor de Fransen, die Milaan bezet hadden, op de vlucht gegaan is (3). Sforza was inderdaad een verrader want hij had zijn jonge neef Gian Galeazzo, die al gestorven was in 1494, van zijn rechtmatige hertogelijke macht beroofd. Misschien alludeert Leonardo op dit feit en is het Gian Galeazzo die postuum verschijnt in de gedaante van Johannes (zie fig.4). De gelijkenis met Galeazzo als Sint Sebastiaan van Giovanni Ambrogio de Predis is treffend, maar heeft ook weer te maken met het androgyne karakter dat de renaissanceschilders aan sommige van hun geportretteerden wisten mee te geven.

Het verhaal van de 16de-eeuwse auteur Giovan Battista Giraldi gaat dat het de prior van het klooster was die model gestaan heeft voor de figuur van Judas. Die was gaan klagen bij il Moro dat de werken veel te lang duurden en dat Leonardo van de refter een grote rommelplaats gemaakt had. Een andere 16de-eeuwse schrijver, Giovanni Paolo Lomazzo, meent dat Judas misschien Leonardo zelf kan zijn, maar zo’n negatief zelfbeeld zal de kunstenaar toch wel niet gehad hebben.

Misschien zijn er nog andere identificaties of boodschappen te vinden in het beroemde kunstwerk, maar het is ook niet uitgesloten dat de kunstenaar enkel maar zijn visie (zonder bijbedoelingen) op het zeer emotionele moment van het Laatste Avondmaal heeft willen weergeven en dat omwille van Leonardo’s persoonlijkheid vele auteurs dingen gingen zien die er misschien niet waren, maar die zij van hem dachten of hoopten te mogen verwachten. Met Leonardo wist je nooit…

(1)    Leonardo had niet al fresco, maar al seco geschilderd en samen met temperatuurschommelingen in de refter en het opstijgend vocht in de muren zorgde dat voor het afbladderen en loslaten van de verflaag. De soldaten van Napoleon, die 300 jaar later het werk bekogeld hebben met stenen en afval, hebben de beschadiging enkel maar verergerd.
2)    Freud zag daarin een aanwijzing voor Leonardo's fascinatie voor een androgyne, bijna vrouwelijke schoonheid.
3)    Het was trouwens Lodovico Sforza zelf, die in zijn conflict met Alfonso II van Napels, de Fransen naar Italië gehaald had.

JVL

Who is who in Leonardo da Vinci's Last Supper?

In 1494, Leonardo da Vinci was commissioned by Lodovico Sforza il Moro, the Duke of Milan, to start the mural of the Last Supper in the refectory of the convent of Santa Maria delle Grazie (see fig.1). From 1505 onwards, the work, which was completed in 1498, began to show signs of decay (1), but fortunately a version was painted by Andrea Solari in 1508, which is kept in the abbey of Tongerlo.
Solari's Ultima Cena is painted on canvas and is in a much better condition than the mural in Milan.
Leonardo fixes the moment when Jesus announces to his disciples that one of them will betray Him which causes great commotion. The description of the figures is done on the basis of the heavily restored original from Milan because the appearance of the characters on Solari’s version may differ slightly.

From left to right on the scene are: Bartholomew, James the Less, Andrew, Judas Iscariot, Peter, John, Jesus, Thomas, James the Greater, Philip, Matthew, Thaddaeus and Simon the Zealot.

It is quite possible that Leonardo only wanted to depict a religious scene and based his figures on common people around him, but one can also see similarities with contemporay persons and hidden messages.
For example, according to Ross King, Leonardo, who had reached the age of 46 in 1498, would have gotten under the skin of James the Less or James the Greater, who indeed show his facial features and long hair from his later (self) portraits. The same author also sees similarities with Thomas, who points his finger in the air. That could be a gesture of surprise, but also a demand for explanation and proof. Leonardo may be considered a contemporary version of the "infidel Thomas".

The chance that he depicted himself as Taddeus (2nd from the right) (as claims Lorenzo Ferri) is very small given his age, and it may have been more of a portrait of his father Piero da Vinci (see art. Piero and Caterina, the parents of the genius from Vinci).

That Leonardo could be identified with Peter is also very unlikely; the man looks aggressive (he has a knife in his hand that refers to his actions during the arrest of Jesus) and is also a few years too old. He addresses John, who has become Mary Magdalene for some believers since Dan Brown's da Vinci Code.
If the youngest disciple of Christ could indeed be a woman (which is not obvious because in the Renaissance it was customary to give young men feminine features), there is also a strong resemblance of John to the Madonna of the Rocks (see fig.2).
Since the Madonna of the Rocks is very similar to the Mona Lisa, she could then be (according to Maike Vogt) Isabella of Aragon (see art. Was Leonardo married to Isabella of Aragon?).
If so, Leonardo could have depicted himself as Peter laying his hand on the shoulder of John (or pointing in the direction of Jesus), in this case his wife Isabella.

But she could also be (according to none other than Sigmund Freud) Beatrice d'Este, the wife of the commissioner Lodovico Sforza (2). She died in childbirth in 1497 and was buried in Santa Maria delle Grazie and could therefore have been added posthumously at the request of il Moro. The latter, because of his dark skin and hair, would have fitted perfectly with the figure of Judas, but Leonardo would not have dared to depict his patron as the betrayer of Christ (see fig.3).

When Leonardo had completed his work in 1498, il Moro was still in power and it was only a year later that the duke fled from the French, who had occupied Milan (3). Sforza was indeed a traitor because he had deprived his young nephew Gian Galeazzo, who had already died in 1494, of his rightful ducal power. Perhaps Leonardo is alluding to this event and is it Gian Galeazzo who appears posthumously in the guise of John (see fig.4).
The resemblance to Galeazzo as Saint Sebastian by Giovanni Ambrogio de Predis is striking, but may also have to do with the androgynous character that the Renaissance painters were able to impart to some of their sitters.

The 16th-century author Giovan Battista Giraldi narrates that it was the prior of the monastery who served as a model for the character of Judas. He had complained to il Moro that the works were taking far too long and that Leonardo had turned the refectory into a big mess. Another 16th-century writer, Giovanni Paolo Lomazzo, suggests that Judas might also be a self-portrait of Leonardo, but it is unlikely that the artist would have had such a negative self-image.

Perhaps there are other identifications or messages to be found in the famous work of art, but it is also possible that the artist only wanted to give his vision (without ulterior motives) of the very emotional moment of the Last Supper and that because of Leonardo's personality many authors came to see things that perhaps were not there, but which they thought or hoped to expect from him. With Leonardo, you never knew…

(1)    Leonardo had not painted al fresco, but al seco and together with temperature fluctuations in the refectory and the rising damp in the walls, this caused the paint layer to peel off.
Napoleon's soldiers, who 300 years later pelted the work with stones and rubbish, only aggravated the damage.
(2)    Freud saw this as an indication of Leonardo's fascination with an androgynous, almost feminine beauty.
(3)    It was Lodovico Sforza himself, by the way, who, in his conflict with Alfonso II of Naples, had brought the French to Italy.

Literatuur:

Bika, D.                       Who is Who in Leonardo da Vinci’s “The Last Supper”?
                                    The.Collector, mei 2026.
Ferri, L.                       Art: Leonardo at the Table. In: Time Magazine, 4 mei 1952.
King, R.                       Leonardo and the Last Supper. Londen, 2011.
Van Laerhoven, J.        Leonardo & Michelangelo a Firenze.
                                    zie art. Piero en Catarina, de ouders van het genie uit Vinci.
                                    zie art. Was Leonardo getrouwd met Isabella van Aragon?
Vogt-Lüerssen, M.       Die Sforza. III: Isabella von Aragon und ihr Hofmaler Leonardo da Vinci
                                    Norderstedt, 2010.