Firenze en het “waanzinnige” of “rampzalige” Trecento
Firenze en het “waanzinnige” of “rampzalige” Trecento
Met een knipoog naar Barbara Tuchmans boek, “De waanzinnige veertiende eeuw” zou men ook een werk kunnen schrijven over Firenze’s waanzinnige 14de eeuw. De originele titel van Tuchmans werk uit 1978 luidt echter “ A Distant Mirror. The Calamitous 14th Century” en zou dus beter vertaald geworden zijn als “Een verre spiegel, de rampzalige 14de eeuw”, waarbij die spiegel voor de schrijfster dan een reflectie moest zijn van het eigen tijdsgebeuren (1). In het Italiaans luidt de vertaling trouwens “Uno specchio lontano. Un secolo di avventure e di calamità. Il Trecento”.
Een apart werk over Firenze’s 14de eeuw zou dan eventueel de titel kunnen krijgen van “ Il calamitoso Trecento a Firenze”. Want ook voor de stad aan de Arno was de 14de eeuw (het Trecento), zowel op militair, politiek, socio-economisch, klimatologisch en sanitair vlak bijzonder desastreus.
1.Militaire conflicten:
De Florentijnen waren minder betrokken bij de Honderdjarige Oorlog, maar nadat de Welfen in de loop van de 13de eeuw de strijd tegen de Ghibellijnen gewonnen hadden was Firenze het toneel van een andere burgeroorlog tussen de Zwarte en de Witte Welfen, die pas tegen het midden van de 14de eeuw uitgedoofd was.
De oorlog met Lucca, tegen Castruccio Castracani (1313-25) en de 3 oorlogen met de Visconti van Milaan (tussen 1351 en 1398) hadden de stad in financiële problemen gebracht; de schuldenberg (de Monte) was in de loop van de eeuw van 50.000 gouden florijnen gestegen tot ettelijke miljoenen. Inzonderheid de betalingen aan de condottieri (huurlingenleiders) zoals John Hawkwood, plunderden de schatkist en gedwongen leningen (prestanze) en verhoogde belastingen waren het resultaat. De Oorlog van de 8 Heiligen (1375-85) met paus Gregorius XI die volgde op de zg. “Babylonische gevangenschap” van de pausen in Avignon was nefast voor het Florentijnse bankwezen. Ten gevolge van het Westerse Schisma waren de pauselijke inkomsten gedaald en zagen de bankiers uit Firenze zich ernstig gedwarsboomd in Frankrijk.
2.Politieke ontsporingen:
Omwille van de voortdurende oorlogsdreiging hadden de Florentijnen verscheidene keren beroep gedaan op een “beschermheer”. Achtereenvolgens waren dat Robert van Anjou (1313-21) Karel van Anjou (1325-28) en Gualtieri de Brienne, de hertog van Athene (1342-43). Deze laatste had door zijn dictatoriaal optreden een samenzwering uitgelokt die geleid heeft tot zijn verbanning.
De 14de eeuw stond trouwens bol van de samenzweringen, die meestal het karakter van een staatsgreep hadden en/of een republikeinse reactie waren tegen conservatieve en autoritair getinte ingrepen. Zo waren er o.a. het Magnatencomplot (1323), het Allerheiligencomplot (1340), het complot van Corso Donati (1344), het Ricci-complot (1360), het complot rond Giorgio degli Scali en het Goede Vrijdag-complot (1379).
3.Socio-economische problemen:
De financiële crisis die in de jaren 40 voor onrust zorgde had het bankroet van een aantal Florentijnse bankiers, met name de Bardi en de Peruzzi tot gevolg gehad. Eén van de oorzaken was het niet terug betalen van de grote sommen die staatshoofden bij de bankiers hadden geleend om er hun oorlogen mee te betalen.
Tijdens het bewind van de hertog van Athene was gedeeltelijk aan de verzuchtingen van de kleine gildeleden tegemoet gekomen, maar in de loop van de eeuw hadden de magnaten (de rijke, meestal adellijke potentaten) zich met alle middelen verzet tegen sociale veranderingen. Samen met een economische depressie, die hoofdzakelijk de voor Firenze enorm belangrijke textielindustrie getroffen had, waren de uitbuiting van de loonarbeiders de oorzaken van de grote opstand in 1378, beter bekend als de revolte van de Ciompi. De eerste volksregering van Firenze ging echter tegen het einde van de eeuw ten onder.
4.Klimatologische rampen:
Alsof al het voorgaande nog niet genoeg was werd de stad ook nog geteisterd door een aantal natuurrampen. In 1302 en 1304 had een extreme droogte in Firenze en gans Italië voor de nodige misoogsten gezorgd. Die droogte was trouwens ook de oorzaak van een enorme stadsbrand op 10 juni 1304 waarbij 1700 woningen in de fik gingen. De overheid had de burgers de verplichting opgelegd om voor hun voordeur een emmer water te plaatsen. Maar met die droogte was het peil van de waterputten ook gezakt en was er waterschaarste.
In 1346 en 1347 hadden hevige regenbuien, gepaard gaande met hagelstormen, andermaal hongersnood veroorzaakt en geleid tot ongeziene overstromingen die in 1333 een climax kende toen de meeste bruggen over de Arno in Firenze weggespoeld werden. Het aantal doden bedroeg ca. 300 en het niveau van het water in de stad werd enkel overtroffen door de overstroming van 4 november 1966.
Dat had natuurlijk een nog grotere vervuiling van de waterputten tot gevolg die al te lijden hadden van het dumpen van afval (chemicaliën, metalen en urine die gebruikt werd in de leerlooierij) en de insijpeling vanuit de ondergrondse beerputten. Door het uitdiepen van de waterputten hoopte men daaraan te verhelpen.
In februari 1352 lag Firenze een maand lang bedolven onder een dikke sneeuwlaag. Dat scenario herhaalde zich tijdens de winters van 1376 en 1389. De zware sneeuwval en de aanhoudende nachtvorst zorgden weer voor misoogsten en hongersnood. De Arno was bevroren en er werd zelfs gesproken van een nieuwe “ijstijd”
5. Epidemieën:
Van de verschillende pestplagen in Firenze die zich manifesteerden in 1340, 1348, 1363 en 1374 is vooral die van 1348 (in gans Italië en Europa) de grootste en de beruchtste. De cijfers verschillen van bron tot bron, maar men mag er zeker vanuit gaan dat de bevolking van Firenze meer dan gehalveerd werd. De oorzaken van de “Zwarte Dood” waren onbekend en om de zoveel jaar stak er een nieuwe pestplaag de kop op. Bovendien waren er dan ook nog de andere epidemieën zoals pokken, tyfus of dysenterie, die regelmatig hun slachtoffers eisten.
Aangezien al deze rampen gezien werden als een straf van God, heeft dat ook geleid tot excessen op godsdienstig gebied, met o.a. het wederoptreden van de flagellanten, die met hun bloederige optochten de verspreiding van de ziekten nog verder in de hand gingen werken.
Besluit:
Deze tijden van rampspoed waren niet enkel typisch voor Firenze, maar waren een plaag voor alle grote Europese steden, waarbij echter moet opgemerkt worden dat deze calamiteiten zich niet enkel voordeden in de 14de eeuw, zoals uit de literatuur soms mag blijken. Ook in de voorgaande en volgende eeuwen waren dat soort rampen schering en inslag en was de 14de eeuw dus niet “waanzinniger” dan de andere (2).
Ondanks de onmiskenbare verbeteringen die zich in de loop der tijden hebben voorgedaan bestaan er in de hedendaagse wereld (gelukkig minder in West-Europa) nog steeds oorlogen, hongersnoden, epidemieën en natuurrampen.
Klimatologische abnormaliteiten zijn echter geen exclusiviteit voor de 21ste eeuw en er hebben zich ook al in het Trecento perioden van extreme droogte, zware regenval en strenge winters gemanifesteerd, terwijl er toen nog geen giftige uitstoot van voertuigen en industriële vervuiling van fabrieken op grote schaal te noteren viel. Misschien is het repetitief karakter van de klimatologische excessen in de huidige tijd groter, maar men mag ook niet vergeten dat de waarnemingen enorm gestegen zijn, dat men er veel meer aandacht aan besteed en dat in de middeleeuwse kronieken (zoals die van de 14de eeuw) zeker niet alle feiten (voor zover ze bekend waren) vermeld werden..
Dat en vele andere zaken maken het wellicht geschikter om eerder de 21ste eeuw, die nog maar 26 jaar oud is, nu al het predicaat “waanzinnig” te geven.
(1) Joren Vermeersch heeft zich in zijn (overigens zeer goed geschreven) boek over “Vlaanderens waanzinnigste eeuw (1297-1385)” laten inspireren (misleiden?) door de Nederlandstalige titel van Tuchmans boek (zie boekbespreking in Comments).
2) In de 15de eeuw was Firenze bijvoorbeeld ook weer betrokken bij de oorlogen met Milaan, Pisa, Lucca en de paus. Er waren de staatsgrepen tegen en door de Medici, de samenzweringen van de Pitti en de Pazzi, de machtsgreep van Savonarola, de financiële en economische crises met de bijbehorende sociale conflicten, de overstromingen van de Arno, de mislukte oogsten ten gevolge van slecht weer en de onvermijdelijke pestplagen. Idem dito voor de 13de eeuw.
JVL
Florence and the "insane" or "disastrous" Trecento
With a nod to Barbara Tuchman’s famous book about the 14th century one could also write a book about Florence’s 14th century. In Dutch Tuchmans book is titled “De waanzinnige 14de eeuw” (the insane or the mad 14th century). However the original title of her work (published in 1978) is “A Distant Mirror. The Calamitous 14th Century”, as a reflection on contemporary events, and deserved therefore a better and a more complete translation in Dutch. Calamitous (meaning rampzalig or rampspoedig) is not the same as insane or mad (meaning waanzinnig). In Italian for example, the translation is "Uno specchio lontano. Un secolo di avventure e di calamità. Il Trecento".
A potential work about Florence's 14th century could then possibly be given the title of "Il calamitoso Trecento a Firenze". The 14th century (the Trecento) was particularly disastrous for Florence as well, in terms of military, politics, socio-economic, climatological and sanitary aspects.
1.Military conflicts:
The Florentines were less involved in the Hundred Years’ War but when the Guelphs had finally won the battle against the Ghibellines in the course of the 13th century, Florence was the scene of another civil war between the Black and White Guelphs, which did not die out until the middle of the 14th century.
The war with Lucca, against Castruccio Castracani (1313-25) and the 3 wars with the Visconti of Milan (between 1351 and 1398) had caused financial problems for the city; the mountain of debt (the Monte) had risen from 50,000 gold florins to several million in the course of the century. In particular, the payments to the condottieri (mercenary leaders) such as John Hawkwood, plundered the treasury and forced loans (prestanze) and increased taxes were the result. The War of the 8 Saints (1375-85) with Pope Gregory XI, which followed the so-called "Babylonian captivity" of the popes in Avignon was harmful for the Florentine banking system. Due to the Western Schism the papal income had fallen and the bankers from Florence saw themselves severely thwarted in France.
2.Political derailments:
Because of the constant threat of war, the Florentines had appealed to a "lord protector" several times. They were successively Robert of Anjou (1313-21), Charles of Anjou (1325-28) and Gualtieri de Brienne, the Duke of Athens (1342-43). The latter had provoked a conspiracy by his dictatorial actions that led to his exile. The 14th century was also full of conspiracies, which usually had the character of a coup and/or were a republican reaction against conservative and authoritarian interventions. Florence witnessed the Magnates Conspiracy (1323), the All Saints' Conspiracy (1340), the Conspiracy of Corso Donati (1344), the Ricci Conspiracy (1360), the Conspiracy around Giorgio degli Scali and the Good Friday Conspiracy (1379).
3.Socio-economic problems:
The financial crisis that caused unrest in the 40s had resulted in the bankruptcy of a number of Florentine bankers, such as the Bardi and the Peruzzi. One of the causes was the non-repayment of the large sums that heads of state had borrowed from the bankers to finance their wars.
During the reign of the Duke of Athens, the aspirations of the small guild members had been partially met, but in the course of the century the magnates (the rich, mostly noble potentates) had resisted social changes by all means. Together with an economic depression, which had mainly affected the textile industry, hugely important for Florence, the exploitation of the wage workers was the cause of the great revolt in 1378, better known as the revolt of the Ciompi. However, the first people's government of Florence collapsed by the end of the century.
4.Climatic disasters:
As if all this was not enough, the city was also plagued by a number of natural catastrophies. In 1302 and 1304, an extreme drought had caused crop failures in Florence and the whole of Italy. This drought was also the cause of a huge city fire on June 10, 1304 in which 1700 houses went up in flames. The government had imposed the obligation on citizens to place a bucket of water in front of their front door. But with that drought, the level of the wells had also dropped and there was water scarcity.
In 1346 and 1347, heavy rainstorms, accompanied by hailstorms, had once again caused famine and led to unprecedented floods that reached a climax in 1333 when most of the bridges over the Arno in Florence were washed away. The number of deaths was about 300 and the level of water in the city was only surpassed by the flood of November 4, 1966.
This of course resulted in even greater pollution of the wells that were already suffering from the dumping of waste (chemicals, metals and urine used in the tannery) and the seepage from the underground cesspools. It was hoped that this could be remedied by deepening the wells.
In February 1352, Florence was buried under a thick layer of snow for a month. This scenario was repeated during the winters of 1376 and 1389. The heavy snowfall and the persistent night frost caused crop failures and famine. The Arno was frozen and there was even talk of a new "ice age".
5. Epidemics:
Of the various plagues in Florence in 1340, 1348, 1363 and 1374, the one in 1348 (in the whole of Italy and Europe) was the worst and the most notorious. The figures vary from source to source, but one can certainly assume that the population of Florence was more than halved. The causes of the "Black Death" were unknown and every few years a new plague reared its head. In addition, there were the other epidemics such as smallpox, typhoid or dysentery, which regularly claimed their victims.
All these disasters were seen as a punishment from God, which then caused the reappearance of the flagellants, who with their bloody parades further promoted the spread of the diseases.
Conclusion:
These disastrous times were not only typical for Florence, but were a plague for all major European cities, although it should be noted that these calamities did not only occur in the 14th century. In the preceding and following centuries, such disasters were also commonplace and the 14th century was therefore no more "insane" than the other (2).
Despite the undeniable improvements that have taken place over time, wars, famines, epidemics and natural disasters still exist in the world today (fortunately less so in Western Europe).
However, climatic anomalies are not exclusive to the 21st century and there have already been periods of extreme drought, heavy rainfall and harsh winters in the Trecento, while there were no toxic emissions from vehicles and industrial pollution from factories on a large scale in those days. Perhaps the repetitive character of the climatic excesses is greater in the present time, but one should also not forget that the observations have increased enormously, that much more attention is paid to them and that in the medieval chronicles (such as those of the 14th century) not all facts (when known) were mentioned.
That and many other things can make it more suitable to give the 21st century, which is only 26 years old, allready the predicate "insane".
(1) Joren Vermeersch has been inspired (misled?) by the Dutch title of Tuchman's work when he published his (very enjoyable written) book called “Flanders most insane century (1297-1385)” (see book review in Comments).
(2) In the 15th century, for example, Florence was again at war with Milan, Pisa, Lucca and the pope; there were the coups against and by the Medici, the conspiracies of the Pitti and the Pazzi, the seizure of power by Savonarola, the financial and economic crises with the inevitable social conflicts, the floods of the Arno, the failed harvests as a result of bad weather and the inevitable black plague. The same goes for the 13th century.
Literatuur:
Landucci, L. Diario fiorentino dal 1450 al 1516
Tuchman, B. De waanzinnige 14de eeuw. Amsterdam, 2014 23.
Van Laerhoven, J Zie alle artikels over de verschillende onderwerpen.
Varchi, B. Storia fiorentina di Benedetto Varchi - Benedetto Varchi - Google Boeken
Vermeersch, J. Vlaanderens waanzinnigste eeuw (1297-1385). Gent, 2023.
Villani, G. Nuova cronica : Villani, Giovanni, approximately 1275-1348 :