Caterina de’ Medici, "Madame Serpente".

Caterina de’ Medici, “Madame Serpente”.

Caterina de' Medici werd door sommige leden van het Parijse koninklijk hof “Madame Serpente” genoemd, waarbij niet alleen naar haar sluwheid verwezen werd, maar ook naar haar zogezegde kwaliteiten als gifmengster. Haar Italiaanse origine werd door de xenofobe kwaadsprekers geassocieerd met intriges en moordplannen. Op initiatief van paus Clemens  VII (Giulio de’ Medici) was de enige dochter van Lorenzo il Giovane en Madeleine de la Tour op 28 oktober 1533 getrouwd met prins Hendrik, de 2de zoon van koning Frans I. De paus was daarbij op zoek gegaan naar bondgenoten tegen keizer Karel V en de Franse vorst wilde zijn invloed in Italië vergroten. Bovendien bracht Caterina een niet onaardige bruidsschat mee van 100.000 florijnen.

Van haar werd beweerd dat zij in 1536 haar schoonbroer en troonopvolger Frans (de oudste zoon van François I en Claude van Frankrijk) zou laten vergiftigen hebben om haar man op de troon te brengen. Zij zou de secretaris van de dauphin, graaf Sebastiano Montecuccoli, die op haar voorspraak naar Parijs gekomen was, opdracht gegeven hebben voor de moord. Na een tenniswedstrijd kreeg Frans een glas water aangereikt van zijn secretaris dat hem dan meteen fataal is geworden. Tijdens de autopsie van het slachtoffer kwam echter aan het licht dat er geen sporen van gif te bespeuren waren en toen Sebastiano Montecuccoli op de pijnbank bekentenissen aflegde die wezen op de betrokkenheid van niemand minder dan keizer Karel V, verstomden de beschuldigingen aan het adres van Caterina. Koning Frans I ging volledig mee in het verhaal (dat hij zelf verzonnen had?) en voegde er aan toe dat zijn keizerlijke aartsvijand het zeer zeker ook op hem gemunt had.Waarschijnlijk is de jonge dauphin overleden aan tuberculose of een aandoening die hij al had opgedaan tijdens zijn gevangenschap in een vochtige gevangeniscel in Madrid (1). Montecuccoli werd veroordeeld en gevierendeeld.
Dat de toen 17-jarige Caterina voor deze moord zou verantwoordelijk geweest zijn is zeer onwaarschijnlijk aangezien haar schoonvader François I, met wie zij naar het schijnt goed overeenkwam, toen nog altijd koning was. Hendrik II volgde zijn vader op in 1547, maar hij stierf reeds in 1559 ten gevolge van een verwonding bij een steekspel.

Fig.1 Caterina de’ Medici als weduwe (François Clouet, 1565, Musée Carnavalet, Parijs)

Koningin-moeder Caterina, die toen net 40 was (zie fig.1), moest nu het regentschap waarnemen voor haar oudste zoon Frans. Maar toen die al in 1560 op 16-jarige leeftijd overleed aan een hersenvliesontsteking, nadat hij amper 17 maanden geregeerd had, besloot zij om het bestuur van het land voor haar 2de zoon, Karel, die toen 10 jaar oud was, op zich nemen.
Ondertussen werd er door de calvinisten gesuggereerd dat Frans II vermoord was geworden door zijn katholieke echtgenote Maria Stuart en haar moeder Maria de Guise. Dat verhoogde alleen maar de spanningen tussen de hugenoten en de katholieken en het waren vooral die laatsten, vertegenwoordigd door de familie de Guise, die Caterina onder zware druk plaatsten. Om de balans in evenwicht te houden had zij de calvinist admiraal Gaspard de Coligny, die altijd al een loyale dienaar van de kroon geweest was, zijn plaats aan het hof laten behouden. Pas in 1562, na het bloedbad van Vassy waarbij een 100-tal hugenoten door François de Guise gedood of gewond werden, nam de Coligny de leiding op zich van het protestants verzet en werd hij dientengevolge van het hof verwijderd. Dat was dan meteen het begin van een openlijke godsdienstoorlog die het land verscheurde. In een poging op de 2 kampen te verzoenen had Caterina (tegen de wil in van de paus) een huwelijk gepland van haar jongste dochter Margot (Margareta van Valois) met de hugenoot Hendrik van Navarra. 

Maar nog voor dat huwelijk kon plaats vinden waren er al weer beschuldigingen geuit tegen Caterina. Er werd namelijk verteld dat zij Jeanne d' Albret, de moeder van haar aanstaande schoonzoon Hendrik van Navarra en een overtuigde calviniste, zou hebben laten vergiftigen. De koningin van Navarra was in juni 1572 naar Parijs gekomen om er de verloving van haar zoon met Margot bij te wonen en het huwelijk voor te bereiden. Toen zij in het Louvre op 9 juni een ontmoeting had met Caterina werd zij plotseling ziek en stierf ter plekke.  
Voor de kwaadsprekers was het duidelijk: aangezien de verhouding tussen beide dames niet erg amicaal kon genoemd worden (d’Albret had Caterina “une marchande florentine” genoemd), werd er natuurlijk weer aan een gifmoord gedacht. Dat zou echter weinig zin gehad hebben want Caterina had zelf op het huwelijk aangedrongen om de spanningen tussen katholieken en hugenoten te doen afnemen. Die toenadering tot het calvinisme had haar trouwens het misnoegen van de ultra-katholieke leiders Frans en Hendrik de Guise opgeleverd, maar dat had ze er blijkbaar voor over.
Uiteindelijk bleek uit de lijkschouwing dat Jeanne d’Albret was overleden aan een longabces en dat er  van moord geen sprake was.                                                                             
Op 18 augustus 1572 had dan toch het huwelijk plaats van Margot en Hendrik van Navarra, dat de geschiedenis ingegaan is als de “bloedbruiloft”. Ter gelegenheid van het huwelijk, dat een symbool moest zijn van verzoening waren de meeste belangrijke protestantse en katholieke edelen in Parijs aanwezig en het is niet onmogelijk dat Caterina haar (voor sommige auteurs begrijpelijke) toestemming gegeven heeft voor de aanslag op Gaspard de Coligny nadat die in 1571 van zijn rehabilitatie aan het hof geprofiteerd had om de jonge en labiele Karel IX te overtuigen om een tolerantere houding ten opzichte van de calvinisten aan te nemen.
Op 22 augustus werd de Coligny ernstig gewond toen hij in één van de straten van Parijs vanuit een raam beschoten werd met een haakbus door Charles de Maurevert, een huurmoordenaar van de Guises, die Coligny verantwoordelijk achtte voor de dood van zijn vader. Na de mislukte aanslag kreeg de gekwetste admiraal eerst nog het bezoek van Karel en Catarina (door sommigen afgedaan als politiek theater), maar in de daaropvolgende Sint-Bartholomeusnacht van 23 op 24 augustus was hij één van de eerste dodelijke slachtoffers toen hij door zijn aanvallers uit het raam van zijn woning gegooid werd (zie fig.2) (2).

Fig.2 La Notte di San Bartolomeo (G.Vasari, Palazzo Vecchio, Firenze).

Wie het uiteindelijk bevel gegeven heeft voor de Sint-Bartholomeusslachting blijft onduidelijk: hebben de Guises op eigen houtje het bloedbad (dat ze reeds lang zouden gepland hebben) op gang gebracht of is er een signaal van het hof gekomen, hetzij van Caterina, hetzij van de koning ? Er wordt beweerd dat Karel IX door zijn moeder en de Guises zwaar onder druk gezet werd om de leiders van de hugenoten te laten executeren. Toen de koning eindelijk instemde met hun eis zou Hendrik de Guise dan een regelrechte moordpartij begonnen zijn die niet beperkt bleef tot de protestantse kopstukken. Karel IX zou vanuit zijn paleis een pistoolschot gelost hebben dat het sein was voor het bloedbad en hij zou daarbij “dood ze allemaal” geroepen hebben. Er werden naar het schijnt alleen al in Parijs 3.000 protestanten vermoord. In heel Frankrijk wordt het dodental geschat op 10.000.
Indien Caterina überhaupt haar instemming met de actie tegen de protestanten zou gegeven hebben, zal een dergelijke slachting  niet haar bedoeling geweest zijn omdat dat zeker geen oplossing voor de kwestie was. Meer dan waarschijnlijk is de zaak (door toedoen van de Guise) buiten haar wil om uit de hand gelopen. De rol van de 22-jarige Karel IX is daarbij zeer dubieus.

Toen Karel IX op 30 mei 1574 overleed op amper 23-jarige leeftijd  kreeg Caterina ook de schuld voor de dood van haar eigen zoon. De koningin-moeder zou haar schoonzoon Hendrik van Navarra hebben willen vermoorden met een in arsenicum gesprenkeld boek over valkenjacht. Maar Karel IX had het boek eerst in handen gekregen en met zijn vingers het gif op de pagina’s overgebracht op zijn lippen met de dood als gevolg. Dat is vrij onwaarschijnlijk aangezien de kleine hoeveelheid arsenicum die in contact geweest is met zijn mond niet de doodsoorzaak kan zijn. Karel had een zwakke gezondheid en is overleden aan tuberculose en was helemaal niet vergiftigd.
Bovendien houdt de bewering dat  Caterina de koning van Navarra zou willen hebben laten liquideren in 1574 geen steek aangezien zij zelf aangedrongen had op zijn huwelijk met haar dochter. Volgens latere hugenootse bronnen was het boek bedoeld voor de Coligny en niet voor Hendrik, maar ook dat lijkt een verzinsel te zijn geweest.

Dat Caterina wreedaardig, moorddadig en rancuneus zou geweest zijn kan betwijfeld worden aangezien zij zich zeer vergevensgezind opgesteld heeft tegenover Diane de Poitiers, hertogin van Le Valentinois en de minnares van haar koninklijke echtgenoot. Deze hofdame van koningin Claude had zich bezig gehouden met de opvoeding van de jonge Hendrik (zij was 20 jaar ouder) en met hem daarna ook het bed gedeeld (zie fig.3).

Fig.4 Diane de Poitiers, (François Clouet, Musée de l’histoire de France Versailles, ca.1532).

Diane de Poitiers had Caterina jarenlang beledigd en vernederd en Hendrik aangeraden om van haar te scheiden omdat er na 10 jaar huwelijk er nog steeds geen kinderen geboren waren. Toen Caterina dan in 1544 haar eerste zoon op de wereld gezet had, nadien nog gevolgd door 9 broers en zussen, was een scheiding niet meer aan de orde.
Maar toch bleef Caterina in de schaduw van de koninklijke minnares, die zich zelfs ging bemoeien met de opvoeding van haar kinderen. Pas na Hendriks overlijden in 1559 kon de koningin eindelijk de touwtjes in handen nemen. Caterina verbood Diane om Hendrik te komen bezoeken op zijn sterfbed, maar in tegenstelling tot wat men kon verwachten werd Diane de Poitiers niet in de gevangenis gesmeten (of erger) en enkel maar uit haar kasteel van Chenonceau gezet. Zij moest wel de kroonjuwelen, die haar samen met het kasteel door de koning geschonken waren, inleveren. Caterina liet haar zelfs toe om haar intrek te nemen, eerst in het kasteel van Chaumont en daarna in dat van Anet, waar Diane op 64-jarige leeftijd overleed in 1566. Uiteraard werden er weer geruchten verspreid dat de koningin haar had laten vergiftigen, maar waarom dat dan pas 7 jaar na de dood van Hendrik II zou gebeurd zijn, blijft een raadsel. Bovendien werd er vastgesteld dat Diane de Poitiers een natuurlijke dood was gestorven.

De mythe dat Caterina de’ Medici een sluwe intrigante was, die een moord niet uit de weg ging en Frankrijk in een godsdienstoorlog gestort heeft is in academische kringen achterhaald, maar toch wordt in vele pseudo-historische geschriften van de 20ste en zelfs 21ste eeuw nog steeds dat negatieve beeld verspreid.

(1)    Samen met zijn broer Hendrik was troonopvolger Frans als gijzelaar uitgeleverd aan de keizer na de nederlaag van hun vader te Pavia in februari 1525.
(2)    Zeer snel na de gebeurtenissen schilderde Giorgio Vasari een fresco in de Sala dei 500 van het Palazzo Vecchio met de dood van Coligny. Ondanks het feit dat groothertog Cosimo I geen goede maatjes was met zijn nicht Caterina beschouwde hij het bloedbad als een legitiem middel om de monarchie en het katholiek geloof te redden.

JVL

 François I  x² Claude de France              Lorenzo de’ Medici x  Madeleine de la Tour
__|____________________               (il Giovane)    |
 |                                            |                     |
Frans van Bretagne        Henri II ( 1519-59)  x  Caterina de’ Medici (1519-89)
 (+1536)                  __________________|________________________
                                        |                               |                            |                 |  
Henri IV Navarra   x   Margot                Frans II                Karel IX        Henri III                                                               
(1553-1610)          (+1615)           (1544-1560)            (+1574)         (+1589)
  x² Maria de’ Medici    

Catherine de' Medici, the “Serpent Queen”.

Catherine de' Medici was called “Madame Serpente” by some members of the Parisian royal court , referring not only to her cunning, but also to her alleged qualities as a poisoner. Her Italian origin was associated by the xenophobic slanderers with intrigues and murder plans. On the initiative of Pope Clement VII (Giulio de' Medici), the only daughter of Lorenzo il Giovane and Madeleine de la Tour was married on October 28, 1533 to Prince Henry, the 2nd son of King Francis I of France. The pope had been looking for allies against Emperor Charles V and the French monarch wanted to increase his influence in Italy. In addition, Catherine brought with her a not inconsiderable dowry of 100,000 florins.

It was said that in 1536 she had her brother-in-law and heir to the throne Francis (the eldest son of François I and Claude of France) poisoned in order to bring her husband to the throne. The presumed murderer was the dauphin's secretary, Count Sebastiano Montecuccoli, who had come to Paris on her personal advise. During a tennis match Francis was handed a glass of water by his secretary that caused his immediate death. However, during the autopsy of the victim, it came to light that there were no traces of poison to be found and when Sebastiano Montecuccoli made confessions on the rack that indicated the involvement of none other than Emperor Charles V, the accusations against Catherine fell silent. King Francis I went along with the story (which he had made up himself?) and added that his imperial archenemy was certainly targeting him as well. The young dauphin probably died of tuberculosis or a condition that he had already acquired during his imprisonment in a damp prison cell in Madrid (1). Montecuccoli was condemned and quartered.
It is very unlikely that the then 17-year-old Catherine would have been responsible for this murder, since her father-in-law François I, with whom she apparently got along well, was still king. Her husband, Henry II succeeded his father in 1547, but he died in 1559 as a result of an injury in a jousting tournament.
Queen Mother Catherine, who was just 40 at the time (see fig.1), now had to act as regent for her eldest son Francis. But when he died in 1560 at the age of 16 from meningitis, after having reigned for barely 17 months, she decided to take over the government of the country on behalf of her 2nd son, Charles, who was then 10 years old.

France was in the middle of a religious conflict between Huguenots and Catholics and the former claimed that Francis II had been murdered by his Catholic wife Mary Stuart and her mother Maria de Guise.  That only increased the tensions between the Huguenots and the Catholics and it were mainly the latter, represented by the de Guise family, who put Catherine under heavy pressure. To keep the balance she had allowed the Calvinist Admiral Gaspard de Coligny, who had always been a loyal servant of the crown, to keep his place at court. It was not until March 1562, after the massacre of Vassy, in which some 100 Huguenots were killed or wounded by François de Guise, that de Coligny took the lead of the Protestant resistance and was consequently banished from the court. That was the beginning of an open religious war that tore the country apart.
In an attempt to reconcile the 2 sides, Catherine had planned (against the will of the Pope) a marriage of her youngest daughter Margot (Margaret of Valois) with the Huguenot Henry of Navarre.

But even before that marriage could take place, some accusations had already been made against Catherine. It was said that she had Jeanne d'Albret, the mother of her future son-in-law Henry of Navarre and a convinced Calvinist, poisoned. The Queen of Navarre had come to Paris in June 1572 to attend her son's engagement to Margot an to prepare the wedding. When she met Catherine at the Louvre on June 9, she suddenly fell ill and died on the spot.  For the slanderers it was clear: since the relationship between the two ladies was not very amical, (d'Albret had called Catherine "une marchande florentine"), there was talk of murder by poison. However, that would have made little sense because Catherine herself had insisted on marriage in order to reduce tensions between Catholics and Huguenots. This rapprochement with Calvinism had even earned her the displeasure of the ultra-Catholic leaders Francis and Henry de Guise but apparently she had no problem with that. In the end, the autopsy showed that Jeanne d'Albret had died of a lung abscess and there was no question of murder.

So on August 18, 1572, Margot of France and Henry of Navarre were married, On the occasion of the so-called “Blood Wedding”, which was supposed to be a symbol of reconciliation, most of the important Protestant and Catholic nobles were present in Paris and it is not impossible that Catherine gave her (understandable to some authors) permission for the assassination of Gaspard de Coligny as he had taken advantage of his rehabilitation at court in 1571 to persuade the young and unstable Charles IX to adopt a more tolerant attitude towards the Huguenots. On August 22, de Coligny was seriously wounded when he was shot at from a window in one of the streets of Paris by Charles de Maurevert, an assassin of the Guises, who blamed Coligny for the death of his father. At first the wounded admiral received a visit by Charles and Catarina (dismissed by some as political theatre), but in the following St. Bartholomew's Night of 23 to 24 August he was one of the first deadly victims when he was thrown out of a window of his house (see fig.2) (2).

Who finally gave the order for the Saint Bartholomew massacre remains unclear: did the Guises initiate the slaughter (which they would have planned for a long time) on their own or did a signal come from the court, either from Catherine or from the king? It is said that Charles IX was heavily pressured by his mother and the Guises to have the leaders of the Huguenots executed. When the king finally agreed to their demand, Henry de Guise would have started a full-blown massacre that was not limited to the Protestant leaders. Charles IX is even said to have fired a pistol shot from his palace that was the signal for the massacre while he was shouting "kill them all". Apparently, 3,000 Protestants were murdered in Paris alone. Throughout France, the death toll is estimated at 10,000.
If Catherine would have given her approval at all to the action against the Protestants, such a massacre would not have been her intention because it was certainly not a solution to the question. More than likely the matter has gotten out of hand beyond her control due to the actions of the Guise. The role of the 22-year-old Charles IX remains very dubious.

When Charles IX died in 1574 on May 30, at the age of just 23, Catherine was also blamed for the death of her own son. The Queen Mother is said to have wanted to kill her son-in-law Henry of Navarre with a book about falconry sprinkled in arsenic. But Charles IX had first got his hands on the book and with his fingers transferred the poison on the pages to his lips, resulting in his death. This is quite unlikely since the small amount of arsenic that has been in contact with his mouth cannot be the cause of death. Charles was in poor health and died of tuberculosis and was not poisoned at all.
The claim that Catherine wanted to have the king of Navarre liquidated in 1574 does not hold water, since she herself had insisted on his marriage to her daughter. According to later Huguenot sources, the book was intended for de Coligny and not for Henry, but that also seems to have been a fabrication.

That Catherine would have been cruel, murderous and vindictive can be doubted since she was very forgiving for Diane de Poitiers, the mistress of her royal husband. This lady-in-waiting of Queen Claude had been involved in the education of the young Henry (she was 20 years older) and had also shared her bed with him afterwards (see fig.3).  Diane de Poitiers had insulted and humiliated Catherine for many years and even advised Henry to divorce her because after 10 years of marriage there were still no children born. But when Catherine gave birth to her first son in 1544, followed by 9 siblings, a divorce was no longer an issue.
Yet Catherine remained in the shadow of the royal mistress, who even interfered with the education of her children. It was only after Henry's death in 1559 that the queen was finally able to take control. Catherine forbade Diane to come and visit Henry on his deathbed, but contrary to what might be expected, Diane de Poitiers was not thrown into prison (or worse) and only expelled from her castle of Chenonceau. She had to hand in the crown jewels, which had been given to her by the king together with the castle. Catherine even allowed her to take up residence, first in the Château de Chaumont and then in the castle of Anet, where Diane died at the age of 64 in 1566. Of course, again rumours were spread that the queen had had her poisoned, but why that would have happened only 7 years after the death of Henry II remains a mystery. In addition, it was determined that Diane de Poitiers had died of natural causes.

The myth that Catherine de' Medici was a cunning schemer who did not shy away from murder and plunged France into a religious war is outdated in academic circles, yet in many pseudo-historical writings of the 20th and even 21st century this negative image is still spread.

(1)    Together with his brother Henry, dauphin Francis had been handed over as a hostage to the emperor after their father’s defeat at Pavia in February 1525
(2)    Very soon after the events Giorgio Vasari painted a fresco in the Sala dei 500 of the Palazzo Vecchio depicting the death of Coligny. Despite the fact that Grand Duke Cosimo I was not on friendly terms  with his cousin Caterina, he considered the massacre a legitimate means of saving the monarchy and the Catholic faith.

Literatuur: 

Frieda,L.                             Catherine de Medici. Renaissance Queen of France.  New York, 2003.
Knecht, R.J.                        Catherine de Medici.  Londen, 1998.
Micheletti, E.                      Le donne dei Medici. Firenze, 1983.
Pellegrini, G.                      Catherine e Maria de’Medici (Donne di Casa Medici). Firenze, 1997.
Pieraccini, G.                      La Stirpe de’ Medici di Cafaggiolo (3 dln.).  Firenze, 1986.
Tomas, N.                           The Medici Women: gender and power in Renaissance Florence.  Ashgate, 2003.
Van Laerhoven, J.              De Medici-vrouwen.  Herk-de-Stad, 2016².
Vannucci, M.                      Catherine e Maria de’ Medici.  Rome, 1989.
Welford, J.                          The Possible Bizarre Death of King Charles IX.  In: Medium, nov.2021.