Luigi Pulci, hoe een malcontent en twistziek man een geroemd satirisch dichter werd.

Luigi Pulci, hoe een malcontent en twistziek man een geroemd satirisch dichter werd.

Luigi Pulci is vooral bekend als de auteur van zijn episch gedicht over de legendarische reus Morgante, dat hem een plaats bezorgde in de selecte kring van grote Italiaanse literatoren zoals Dante, Boccaccio, Ariosto en Tasso.
Hij zag het levenslicht op 15 augustus 1432 als zoon van Jacopo di Francesco Pulci een verarmd edelman en Brigida di Bernardo di Gerozzo de’ Bardi uit de bankiersfamilie. Samen met zijn broers Luca (1431-1470) en Bernardo (1438-1488) had Luigi van zijn vader een aantal schulden geërfd en van zijn moeder een landgoed in de Mugello. Luca, die al in 1450 werkzaam geweest was in het Romeins filiaal van de bank van de Arrighi, was in 1460 lid van het Arte di Cambio geworden en had samen met Bernardo een wisselkantoor geopend in Firenze met de bedoeling om de benarde financiële situatie van het gezin te kunnen recht zetten.

Luigi, die zich niet met de bankzaken bezig hield, was inmiddels, waarschijnlijk van 1459 tot en met 1460, een cliente (beschermeling en vertrouweling) geworden van de rijke edelman Francesco di Matteo Castellani. Hij woonde toen ook in een huis in de Via de’ Bardi op de Oltrarno. Luigi was de secretaris en boekhouder van Castellani en vergezelde hem geregeld naar diens buitenverblijf in Antella, waar hij in de bibliotheek kennis maakte met de werken van de klassieke auteurs, zoals Vergilius en Ovidius. Castellani schreef zelf ook gedichten en heeft ongetwijfeld de literaire interesse van zijn pupil aangewakkerd. Waarschijnlijk is het ook Castellani geweest die Pulci in die jaren ook in contact gebracht heeft met de Medici.

In 1461 kreeg Luigi van Lucrezia Tornabuoni, de moeder van Lorenzo il Magnifico, de opdracht om een gedicht te schrijven over de heldendaden van Karel de Grote en zijn ridders. Dat zijn achteraf de openingszangen van zijn Morgante geworden (zie verder). Ook Luigi’s broers Luca, die een ridderverhaal Ciriffo Calvaneo geschreven had en Bernardo, die de Bucolica van Vergilius vertaald had,  lieten zich niet onbetuigd als literatoren.
Dat ging hen blijkbaar beter af dan het bankieren want begin 1465 ging hun bedrijf overkop. De 3 broers werden door de crediteurs ter verantwoording geroepen, maar dankzij de steun van Piero de’ Medici, die zich garant gesteld had voor hun schulden, werden zij slechts veroordeeld tot een verbanning naar hun landhuis in de Mugello.

Luigi en zijn broers mochten echter al snel terugkeren en in 1468 kreeg Luca zelfs opnieuw een job bij de Munt (het ufficio dela zecca) aangeboden, waar hij reeds van 1462 tot 1465 gewerkt had. Hij moest er valsmunters helpen opsporen, maar in 1469 werd hij zelf beschuldigd van onregelmatigheden. Volgens sommige bronnen belandde hij in de gevangenis, waar hij het volgende jaar zou gestorven zijn, maar dat laatste is allerminst bewezen. Wat wel vaststaat is dat Luigi op 4 december 1469 aan Lorenzo de’ Medici een brief gestuurd had waarin hij hulp vroeg voor zijn familie en zich verontschuldigde voor zijn broer Luca.

Ondertussen was Luigi immers zeer goed bevriend geraakt met il Magnifico en had hij voor hem zijn beroemde Giostra di Lorenzo il Magnifico geschreven, het poëtisch verslag (in strofen van 8 regels) van het middeleeuws tornooi dat Lorenzo op 7 februari 1469 op de Piazza di Santa Croce had weten te winnen. Eén van de juryleden van de wedstrijd was Roberto da San Severino, de graaf van Calazzo en Colorno, en zeer waarschijnlijk heeft Pulci toen met de befaamde condottiere kennis gemaakt.

Er wordt beweerd dat het Luca geweest is die met het gedicht zou begonnen zijn, om op een goed blaadje te staan bij Lorenzo, en dat Luigi het werk na diens overlijden in 1470, verder gezet heeft.
In tegenstelling met Luigi’s later satirisch oeuvre is la Giostra een gedetailleerde beschrijving van de kleding, de wapens, de paarden en de banieren van de deelnemers geworden. Op het banier van Lorenzo stond het legendarische motto “le tem(p)s revient” waarmee hij doelde op de terugkeer van een gouden tijdperk van voorspoed, roem en vernieuwing onder de heerschappij van de Medici.
Pulci roemde in zijn lofzang ook Lucrezia Donati, Lorenzo’s “edele dame” aan wie hij het tornooi en zijn overwinning als hoofse ridder had opgedragen (zie art. Het liefdesleven van il Magnifico).

Ook Luigi’s broer Bernardo werd weer in de gunst van de Medici opgenomen. Hij werd in 1481 provveditore degli ufficiali dello studio fiorentino e pisano (afgevaardigde in Pisa van de 5 bestuurders van de universiteit), waarmee hij 4 florijnen per maand verdiende.

Luigi werd door il Magnifico een aantal keer op missie gestuurd: in 1468 was hij in Pisa, in 1470 in Foligno en Camerino en in 1471 in Napels (bij koning Ferrante). In 1472 was hij in Rome toen hij Clarissa Orsini, de vrouw van Lorenzo op haar reis vergezelde.
Hij onderhield nog geregeld contacten met Roberto da San Severino en toen die in september 1473 in Firenze op bezoek was, besloot hij zich in dienst van de condottiere te stellen en hem te volgen naar Milaan. Pulci schreef 2 sonnetten over het gebeuren en maakte zich vrolijk over het dialect van de Milanezen die hij “radijseters” noemde. San Severino vocht toen voor hertog Galeazzo Maria Sforza en Luigi zal eerder als administrator dan als soldaat aanwezig geweest zijn bij een aantal militaire operaties.

Zijn keuze voor een verblijf in het gevolg van San Severino was hoogst waarschijnlijk ook het resultaat van de problemen die hij in Firenze gehad heeft met Marsilio Ficino (1433-99) en Matteo Franco (1447-94), allebei prominente figuren uit de kring rond il Magnifico.
Terwijl de ruzie met Ficino eerder van religieus-filosofische aard was (het ging daarbij o.a. over hun tegengestelde mening in verband met de onsterfelijkheid van de ziel) was de literaire rivaliteit met priester-dichter Franco uitgegroeid tot een persoonlijke vete en ontaard in regelrechte scheldpartijen, weliswaar steeds gevat in een dichterlijk keurslijf.  

Dat begon met het belachelijk maken van elkaars familienaam: toen Franco schreef dat “het genie van vlooien (pulci betekent vlooien) nog niet was opgestaan..” antwoordde Pulci met zich af te vragen “ wat franco anders kon betekenen dan van verstand verstoken te zijn...”
Matteo dreef de spot met de geldproblemen van Luigi’s familie en noemde hem een vleier. Luigi vond dat Matteo’s eerzuchtigheid niet paste voor een geestelijke en noemde hem een ruziemaker. Franco ging echter een stapje verder en had het over Luigi’s impotentie en beschuldigde hem van sodomie. Die eerste aantijging is weinig geloofwaardig, want in 1473/74 was Luigi getrouwd met Lucia degli Albizzi die hem 4 zonen Roberto, Jacopo, Luca en Lorenzo geschonken had. Wat die 2de beschuldiging betreft blijkt echter uit de documenten van de ufficiali della notte dat Pulci in december 1473 veroordeeld is geworden voor sodomie, maar dat hij in juni 1474 bij een 2de proces vrijgesproken werd.

De jaloerse Pulci had er blijkbaar problemen mee dat hij niet het enige “vriendje” van il Magnifico was en dat hij diens gunsten met anderen moest delen. Ook al in 1465 had hij zich in een satirisch gedicht en in een brief aan il Magnifico laatdunkend uitgelaten over Bartolommeo della Scala toen die kanselier van de Florentijnse republiek benoemd werd.
Luigi kon moeilijk aanvaarden dat de zoon van een molenaar een dergelijke belangrijke functie in handen kreeg terwijl hij (als afstammeling van een adellijke maar arme familie) daarvoor niet in aanmerking kwam. Hier speelde natuurlijk wel het feit dat hij ten gevolge van de financiële problemen van zijn familie op de lijst van de “verdachten” (lo specchio) stond en dus geen hoog ambt kon ambiëren. Ironisch genoeg zou zijn naam enkele dagen na zijn overlijden in 1484 uit de borse voor de Florentijnse Tre Maggiori geloot zijn en een 2de keer in augustus 1485. Blijkbaar was hij dan toch opgenomen in de lijst van kandidaten voor een bestuursfunctie, maar was hij nooit “getrokken” en had men zijn naam er na zijn overlijden niet meteen uitgehaald. De man die in 1516 en 1521 in de Raad van 12 zetelde was Luigi’s zoon Jacopo.

Lorenzo de’ Medici had Luigi een paar keer aangemaand om met zijn beledigende geschriften te stoppen en dat heeft hem er wellicht ook toe aangezet om zich bij het gevolg van da San Severino aan te sluiten. Dat betekende echter niet dat hij niet meer in Firenze kwam en geen contact meer had met il Magnifico, integendeel. Hij werd nu de go-between tussen San Severino en Lorenzo. In 1477 had hij in naam van de Medici een aanbod van 35.000 dukaten gedaan aan Roberto om de leiding te nemen van een op te richten permanent Florentijns leger, maar die had dat geweigerd en was in dienst gebleven van Milaan.

Volgens de website van de Duomo was Pulci in 1478 in de kathedraal van Firenze aanwezig tijdens de aanslag van de Pazzi, waarbij Lorenzo de’ Medici gekwetst en zijn broer Giuliano gedood werden. Hij zou toen de gewonde Lorenzo helpen ontsnappen hebben naar de sacristie, een reddingsactie die ook door Agnolo Poliziano is opgeëist in zijn Coniurationis Commentarium. Wellicht waren zij allebei getuige van het onheil.
Pulci schreef voor Lucrezia Tornabuoni een treurzang over de moord op haar zoon (Capitolo in morte di Giuliano de’ Medici) die, en dat mocht dan een troost zijn, ten gevolge van een verschrikkelijk heiligschennis (moord in de kathedraal) een martelaar geworden was.
In enkele scherpe hekeldichten (Sonetti extravaganti) beschuldigde hij paus Sixtus IV en koning Ferrante van Napels (terecht overigens) van betrokkenheid bij de aanslag.

Fig.1 Pulci ? & Franco (Domenico Ghirlandaio, Cappella Sassetti)

Van Luigi Pulci is gezegd dat hij samen met Matteo Franco op Ghirlandaio’s fresco zou staan met de Erkenning van de regel van Sint-Franciscus in de Sassetti-kapel. Dat is echter zeer twijfelachtig want Pulci was al een 50-ger in 1483/85 en de man (links) is dat zeker niet (3). De identificatie van Matteo Franco (rechts) is wel aanvaardbaar (zie fig.1).
Bovendien gelijkt Luigi niet op de man met het zwarte hoedje die Filippino Lippi geschilderd heeft in de Cappella Brancacci rond dezelfde tijd op het fresco met De opwekking van de zoon van Theophilus, waarvan algemeen wordt aangenomen dat het Pulci is (zie fig.2).
Vasari vermeldt hem als deel uitmakend van het groepje Florentijnen dat links in de scène zijn opwachting maakt. Hij heeft het letterlijk over …Tommaso Soderini cavaliere, Piero Guicciardini padre di messer Francesco chi ha scritto le storie, Piero del Pugliese, Luigi Pulci poeta…
Als Vasari ze op een rijtje zet is Luigi is de man met de zwarte cape en het zwarte hoedje (1). Qua leeftijd kan dat overeenstemmen.

Fig.2 Luigi Pulci (2de van links), (Filippino Lippi, Cappella Brancacci, Santa Maria del Carmine)

In de jaren 80 van het Quattrocento was Pulci reeds bekend als de auteur van de Morgante. Vooral Lorenzo de’ Medici, die zelf scabreuze gedichten schreef, hield van dit burleske genre.
Het is een episch-komisch riddergedicht, dat hij, zoals gezegd, al begonnen was in 1461. Het is gebaseerd op de verhalenwereld rond Karel de Grote en diens paladijnen. Het werk is geschreven in het volgare (de volkstaal) en combineert ridderlijke avonturen met satire, volkse humor en groteske personages. Kerk en geloof worden gerelativeerd en religieuze conventies worden bespot.
Hoewel het gedicht naar de reus Morgante is genoemd, is de centrale figuur de Frankische held Orlando, beter bekend als ridder Roeland uit het Chanson de Roland die sneuvelde in 778 bij Roncesvalles (2). Orlando bekeert de reus Morgante tot het christendom en maakt hem tot zijn trouwe metgezel met wie hij allerlei avonturen beleeft. Later verschijnt ook nog Margutte in het verhaal, een halfreus en een onverbeterlijke schelm, wiens strapatsen en taalgebruik tot de meest komische passages behoren.
Margutte gelooft niet zozeer in kerkelijke waarheden en geestelijk voedsel maar houdt het liever bij gebraden kapoenen, boter, bier en most. Hij stelt zelfs een culinaire variant van de Drie-eenheid voor waarbij gerechten de plaats innemen van de goddelijke personen.  Het zal duidelijk zijn dat Pulci (ofschoon die Margutte aan het woord laat) in kerkelijke kringen met dergelijke uitspraken niet bijzonder geliefd was en een reputatie van godslasteraar gekregen had.
De eerste gedrukte versie van de Morgante uit 1478 telde 23 zangen, in de 2de uitgave van 1483 (de Morgante maggiore) werd dat uitgebreid tot 28 zangen (zie fig.3).

Fig.3 Morgante maggiore, (Venetië, uitgave 1550)

Volledig in de trant van Pulci’s Morgante en Orlando (waarbij de ideële ridderwereld kwam te staan tegenover de komische en rauwe aardse werkelijkheid) volgden in de 16de en 17de eeuw Rabelais’ Gargantua en Pantagruel en Cervantes’ Don Quichot en Sancho Panza.
Toen tijdens de regering van hertog Cosimo I de’ Medici zijn dwerg en hofnar Braccio di Bartolo de ludieke bijnaam Morgante gekregen had, bevestigde dat alleen maar de grote weerklank van Pulci’s werk (zie art. Groothertog Cosimo en de 7 dwergen).

Die bekendheid had echter ook haar negatieve zijde. In augustus 1484 was Pulci nog in Firenze geweest als gezant van San Severino bij Lorenzo de’ Medici, maar in oktober of november is hij, toen hij de condottiere vergezelde naar Venetië, plotseling ziek geworden en overleden in Padua. Hij zou er op 11 november begraven zijn in ongewijde grond (vermoedelijk in de buurt van een waterput nabij de kerk van San Tommaso Apostolo) omdat hij weinig respect getoond had voor kerk en geloof en misschien zelfs als ketter bestempeld is geworden.
In één van zijn sonnetten aan priester Matteo Franco had Luigi geestelijken vergeleken met bavianen die de ganse dag weesgegroetjes herkauwden, waarop Franco in zijn antwoord Pulci (erger kon niet) een kleine Mohammed genoemd had…

De tegenslagen, de vernederingen en de beledigingen die Luigi heeft moeten ondergaan, hebben van hem ongetwijfeld een verbitterd en jaloers man gemaakt die met zijn satirische geschriften een uitlaatklep gevonden had voor zijn frustraties en die hem een plaats bezorgd hebben in de rij van grote Italiaanse dichters.

 

(1)    Vasari begint de beschrijving van het fresco met De dood van de zoon van Theophilus vanuit het centrum met de naakte jongeling, zodat men mag veronderstellen dat hij verder namen opnoemt naar de rand van het tafereel toe.
Maar hij durfde zich al eens vergissen. De man met de rode mazzocchio is een belangrijk persoon, (een cavaliere) maar het kan moeilijk Tommaso Soderini zijn, want die was al overleden. Misschien heeft Lippi  bewust een anachronisme gebruikt of was het toch iemand anders.
De man die dan de vader van Francesco Guicciardini moet zijn ziet er bijzonder oud uit voor iemand die toen 30 jaar was. Hij lijkt eerder een karmeliet te zijn (witte mantel en zwart kapje).
Maar de man zonder hoofddeksel is inderdaad Piero del Pugliese die men ook terugvindt op Lippi’s schilderij met De verschijning van de Maagd aan de heilige Bernardus in de kerk van de Badia.
Pulci kan dan alleen maar de man in het zwart zijn.
(2)    Annalisa Perrotti interpreteert de slachting bij Roncesvalles in de laatste zang van de Morgante als een verwijzing naar de politieke samenzweringen, zoals de Pazzi-aanslag. De intriges aan het hof van Karel de Grote refereren naar de politieke verhoudingen rond de figuur van Lorenzo de' Medici.
(3)    Het was Aby Warburg die de 2 mannen geïdentificeerd heeft als Pulci en Franco. Rab Hatfield denkt dat het 2 leden van de familie Sassetti zijn.
De man die meestal geïdentificeerd wordt als Pulci op het fresco zou misschien de 20-ger Giovanni Pico della Mirandola kunnen zijn die rond die tijd in de kring van il Magnifico was opgenomen.
Bovendien konden Pulci en Franco niet door dezelfde deur en dus waarschijnlijk ook niet zij aan zij op dezelfde trap klimmen…

JVL

 

Luigi Pulci, how a malcontent and quarrelsome man became a celebrated satirical poet.

Luigi Pulci is best known as the author of his epic poem about the legendary giant Morgante, which earned him a place in the select circle of great Italian writers such as Dante, Boccaccio, Ariosto and Tasso.
He was born on August 15, 1432 as the son of Jacopo di Francesco Pulci, an impoverished nobleman, and Brigida di Bernardo di Gerozzo de' Bardi from the banking family. Together with his brothers Luca (1431-1470) and Bernardo (1438-1488), Luigi had inherited a number of debts from his father and an estate in the Mugello from his mother.  Luca, who had already worked at the Roman branch of the Arrighi bank in 1450, became a member of the Arte di Cambio in 1460 and established an exchange office in Florence together with Bernardo, with the aim of rectifying the family's dire financial situation.  

Probably from 1459 to 1460, Luigi, who was not involved in banking affairs, had become a cliente (protégé and confidant) of the wealthy nobleman Francesco di Matteo Castellani. He lived at that time in a house in Via de' Bardi on the Oltrarno. Luigi was Castellani's secretary and bookkeeper and regularly accompanied him to his country house in Antella, where he became acquainted with the works of the classical authors, such as Virgil and Ovid. Being a meritorious poet himself, Castellani undoubtedly sparked his pupil's literary interest. It was probably also Castellani who brought Pulci into contact with the Medici.

In 1461, Luigi was commissioned by Lucrezia Tornabuoni, the mother of Lorenzo il Magnifico, to write a poem about the exploits of Charlemagne and his knights. From this rhyme came the opening chants of his Morgante afterwards (see below). Also Luigi's brothers Luca, who had written a chivalric tale Ciriffo Calvaneo and Bernardo, who had translated Virgil's Bucolic, were active as literati.
Apparently, they were better off doing this than banking, because at the beginning of 1465 their company went bankrupt. The three brothers were sued by  creditors, but thanks to the support of Piero de' Medici, who had guaranteed their debts, they were only banished to their country house in the Mugello.

However, Luigi and his brothers were soon allowed to return and in 1468 Luca was even offered a job at the Mint (the ufficio dela zecca), where he had already been active from 1462 to 1465. He was responsible for helping to track down counterfeiters, yet in 1469 he himself was accused of irregularities.
According to some sources, he ended up in prison, where he would have died the following year, but that is by no means proven. What is certain is that on December 4, 1469, Luigi had sent a letter to Lorenzo de' Medici asking for help for his family and apologizing to him for his brother Luca.

In the meantime, Luigi had become close friends with il Magnifico and had written for him his famous Giostra di Lorenzo il Magnifico, the poetic chronicle (in eight-line stanzas) of the medieval tournament that Lorenzo had won on February 7, 1469 in Piazza di Santa Croce. One of the judges of the competition was Roberto da San Severino, the Count of Calazzo and Colorno, and it is very likely that at that moment Pulci got to know the famous condottiere .
It is said that it was Luca who started the poem, to get on Lorenzo’s good side, and that Luigi continued the work after his brother’s death in 1470.
In contrast to Luigi's later satirical oeuvre, la Giostra was a detailed description of the clothing, weapons, horses and banners of the participants. Lorenzo's banner bore the legendary motto "le tem(p)s revient" with which he referred to the return of a golden age of prosperity, fame and renewal under the rule of the Medici.
Pulci also lauded in the poem Lucrezia Donati, Lorenzo's "noble lady" to whom he had dedicated the tournament and his victory as a courtly knight (see art. The love life of il Magnifico).

Luigi's brother Bernardo was also restored to the Medici's favour. In 1481 he became provveditore degli ufficiali dello studio fiorentino e pisano (delegate in Pisa of the 5 administrators of the university), earning 4 florins a month.

Luigi was sent on a number of missions by il Magnifico: in 1468 he was in Pisa, in 1470 in Foligno and Camerino and in 1471 in Naples (with King Ferdinand). In 1472 he was in Rome when he accompanied Clara Orsini, Lorenzo's wife, on her journey to her native city.
He still maintained regular contact with Roberto da San Severino and when the condottiere visited Florence in September 1473, Luigi decided to enter his service and follow him to Milan. Pulci wrote two sonnets about the event, making fun of the dialect of the Milanese which he called "radish eaters". Da San Severino fought for Duke Galeazzo Maria Sforza and it is clear that Luigi would have been present at several military operations serving as an administrator rather than a soldier.

His choice to stay in the entourage of San Severino was most likely also the result of the problems he had in Florence with Marsilio Ficino (1433-99) and Matteo Franco (1447-94), both prominent figures from il Magnifico’s social circle.
While the quarrel with Ficino was rather of a religious-philosophical nature -for instance they held opposing opinion regarding the immortality of the soul-, the literary rivalry with the priest-poet Franco had grown into a personal feud and degenerated into outright name-calling, albeit always contained in a poetic straitjacket. 
It started with ridiculing each other's family names: when Franco wrote that “the genius of fleas (pulci means fleas) had not yet arisen.." Pulci replied with the question “what else could mean franco than to be devoid of reason..?" 
Matteo mocked Luigi's family's money problems and called him a flatterer. Luigi felt that Matteo's ambition was not appropriate for a clergyman and called him a troublemaker. However, Franco went a step further and talked about Luigi's impotence and accused him of sodomy.
The first allegation is not very credible, because in 1473/74 Luigi had married Lucia degli Albizzi, who bore him four sons, Roberto, Jacopo, Luca and Lorenzo. As far as the other  accusation is concerned,  it appears from the documents of the ufficiali della notte that Pulci was convicted of sodomy in December 1473, but that he was acquitted in June 1474 at a 2nd trial.

The jealous Pulci apparently had problems with the fact that he was not il Magnifico's only “buddy” and that he had to share his favours with others. As early as 1465, in a satirical poem and in a letter to il Magnifico, he had spoken disparagingly about Bartolommeo della Scala the new chancellor of the Florentine republic.
Luigi found it difficult to accept that the son of a miller was given such an important position while he (as a descendant of a noble but poor family) was not eligible for it. But being on the list of "suspects" (lo specchio) as a result of his family's financial problems, he could  not aspire to a high office. Ironically, his name is said  to have been drawn from the borse (electoral bags) for the Florentine Tre Maggiori a few days after his death in 1484 and a 2nd  time in August 1485. Apparently, he had been included in the list of candidates for a high office after all, but he had never been "drawn" and his name had not been removed immediately from the borse after his death. The man who was a member of the Council of 12 in 1516 and 1521 was Luigi's son Jacopo.

Lorenzo de' Medici had urged Luigi a few times to stop his provocative writings, and that may have prompted him to join da San Severino’s retinue. However, that did not mean that he no longer came to Florence and no longer had contact with il Magnifico, on the contrary. At this point he became the intermediary between San Severino and Lorenzo. In 1477, on behalf of il Magnifico, Luigi offered Roberto 35,000 ducats to take command of a new permanent Florentine army, but the condottiere refused and remained in the service of Milan.

According to the website of the Duomo, Pulci was present in the cathedral of Florence in 1478 during the attack of the Pazzi, in which Lorenzo de' Medici was wounded and his brother Giuliano killed. He is said to have helped the wounded Lorenzo escape to the sacristy, an act of rescue that Agnolo Poliziano had already claimed for himself in his Coniurationis Commentarium.
For Lucrezia Tornabuoni, Pulci wrote a lament (Capitolo in morte di Giuliano de’ Medici) on the murder of her son. Having died as the victim of a terrible sacrilege—a murder inside the cathedral—Giuliano had become a martyr, a thought that may have offered her some consolation. In several sharp satirical poems (Sonetti extravaganti), Pulci also accused Pope Sixtus IV and King Ferrante of Naples (rightly) of involvement in the attack 

It is said that, together with Matteo Franco, Luigi Pulci is depicted on Ghirlandaio's fresco with the Recognition of the Rule of Saint Francis in the Sassetti Chapel. However, that is very doubtful because Pulci was already in his 50s in 1483/85 and the man (on the left) is much younger (3). The identification of Matteo Franco (on the right) is acceptable (see fig.1).
Moreover, Luigi does not resemble the man in the black hat that Filippino Lippi painted in the Cappella Brancacci around the same time in the fresco with The Raising of the Son of Theophilus, which is generally assumed to be Pulci (see fig.2).
Vasari mentions him as part of the group of Florentines appearing on the left side of the scene. His literal words are: ...Tommaso Soderini cavaliere, Piero Guicciardini padre di messer Francesco chi ha scritto le storie, Piero del Pugliese, Luigi Pulci poeta...
In sequence, Luigi is the man with the black cape and black hat (1). In terms of age, that could match. 

In the 80s of the Quattrocento, Pulci was already known as the author of the Morgante. Lorenzo de' Medici, who wrote scabrous poems himself, especially loved this burlesque genre.
It is an epic-comic knight's poem, which, as mentioned, he had already begun in 1461. It is based on the story world of Charlemagne and his paladins. The work is written in volgare (the vernacular) and combines chivalric adventures with satire, folk humour and grotesque characters. The Church and faith are relativized, and religious conventions are mocked.

Although the poem is named after the giant Morgante, the central figure is the Frankish hero Orlando, better known as the knight Roland from the Chanson de Roland who died in 778 at Roncesvalles (2).
Orlando converts the giant Morgante to Christianity, makes him his faithful companion and together they experience all kinds of adventures. Later on appears Margutte in the story, a half-giant and an incorrigible rascal, whose escapades and use of language are among the most comical passages in the poem.
Margutte does not believe so much in ecclesiastical truths and spiritual food but prefers roasted capons, butter, beer and must. He even proposes a culinary variant of the Holy Trinity, in which dishes take the place of the divine persons.  It will be clear that Pulci (speaking through Margutte’s mouth) was not particularly popular in ecclesiastical circles with such statements and gained a reputation as a blasphemer.
The first printed version of the Morgante from 1478 had 23 songs, expanded in the 2nd edition of 1483 (the Morgante maggiore) to 28 songs (see fig.3).

Completely in the vein of Pulci's Morgante and Orlando (in which the ideal world of chivalry was pitted  against the comic and raw earthly reality) Rabelais' Gargantua and Pantagruel and Cervantes' Don Quixote and Sancho Panza followed in the 16th and 17th centuries.
When, during the reign of Duke Cosimo I de' Medici, his dwarf and court jester Braccio di Bartolo was given the nickname Morgante, that only confirmed the great resonance of Pulci's work (see art.Grand Duke Cosimo and the 7 dwarfs).

However, this notoriety also had its negative side. In August 1484 Pulci had been in Florence as an envoy of San Severino, but in October or November, when he accompanied the condottiere to Venice, he suddenly fell ill and died in Padua. He is said to have been buried on  November 11 in unconsecrated ground (presumably near a well next to the church of San Tommaso Apostolo) because he had shown little respect for the Church and the Faith and may even have been considered a heretic. In one of his sonnets to the priest Matteo Franco, Luigi compared clergymen to baboons who ruminated on Hail Marys all day long, to which Franco responded by calling Pulci (there was no worse insult) a little Mohammed...

The setbacks, the humiliations and the insults that Luigi had to endure undoubtedly made him a bitter and jealous man whose satirical writings had found an outlet for his frustrations and earned him a place among the great Italian poets.

 

(1)    Vasari begins the description of the fresco The Death of the Son of Theophilus from the centre with the naked youth, so it may be assumed that he continues identifying the figures towards the edge of the scene. Vasari could of course be mistaken. The man with the red mazzocchio is an important person, (a cavaliere) but it can hardly be Tommaso Soderini, because he had already died. Lippi may have deliberately used an anachronism, or the figure could be someone else.
The man who is supposed to be Francesco Guicciardini's father looks very old for someone who was 30 years old at the time. He seems to be more of a Carmelite (white cloak and black cap).
But the man without headgear is indeed Piero del Pugliese, who can also be found in Lippi's painting  The Apparition of the Virgin to Saint Bernard in the church of the Badia.
Pulci can then only be the man in black.
(2)    Annalisa Perrotti interprets the massacre at Roncesvalles in the last song of the Morgante as a reference to political conspiracies, such as the Pazzi attack. The intrigues at Charlemagne's court refer to the political intrigues around Lorenzo de' Medici.
(3)    It was Aby Warburg who identified the 2 men as Pulci and Franco. Rab Hatfield thinks they are 2 members of the Sassetti family. Perhaps the man usually identified as Pulci in this fresco could be the 20-year-old Giovanni Pico della Mirandola who was admitted to the circle of il Magnifico around that time. After all, Pulci and Franco could not pass through the same door and therefore likely could not climb side by side on the same stairs...

 

Literatuur:

Borsook, E e.a.            Francesco Sassetti and Ghirlandaio at Santa Trinità. Doornspijk, 1981.
Carrai, S.                     Le Muse dei Pulci. Studi su Luca e Luigi Pulci. Napels, 1985.
Casiraghi, M.               Roberto Sanseverino (1418-1487) Un grande condottiero del Quattrocento.   
Milaan, 2017.
Cosmo, G.                    Filippino Lippi.  Art Dossier 167. Firenze, 2001.
Damiani, R.                  Roberto di Sanseverino: Military Career and Command - Condottieri di ventura.  
Decaria, A.                   Pulci, Luigi/Luca/Bernardo.  In: Dizionario biografico , vol.85 (2016).
Perrotti, A .                   Lo spazio della corte: la rappresentazione del potere politico nel
                                     Morgante di Luigi Pulci.  In: The Italianist, nr. 24 (2004).
Pignatti, F.                    Franco, Matteo. In: Dizionario biografico, vol.50 (1998).
Rocke, M.                     Forbidden Firendships.  New York-Oxford, 1998.
Van Laerhoven, J.         zie art. Groothertog Cosimo en de 7 dwergen.
                                  zie art. Felice Brancacci, de man en zijn kapel.
                                     zie art. De liefdesperikelen van Lorenzo il Magniifco.
                                     zie art. Marsilio Ficino, renaissance filosoof, magiër of ketter?
                                     zie art. Massaccio’s aanwezigheid in de Capella Brancacci.
                                      zie art. Sodomie in Firenze tijdens de Renaissance.
Varanini, G.                  Della Scala, Bartolomeo.  In: Dizionario biografico, vol.37 (1989).
Vasari, G.                     Le vite de' più eccellenti pittori, scultori e architettori /Filippino Lippi.
                                       Firenze, 1568.