Groothertog Cosimo en de 7 dwergen
Groothertog Cosimo en de 7 dwergen
Reeds van in de Oudheid was de aanwezigheid van dwergen aan het hof van een vorst een bekend fenomeen, maar vooral in de 16de en 17de eeuw was het een alom verspreid modeverschijnsel geworden. Speurders gingen op zoek naar dwergen die persoonlijkheid en één of ander speciaal talent hadden. Ouders van kinderen met dwerggroei kwamen hun zonen of dochters, die een financieel probleem vormden voor het gezin, zelf aanbieden aan het hof.
Niet zozeer als hofnar, wat in de Middeleeuwen gebruikelijk was, werd hun verschijnen eerder beschouwd als een statussymbool dat prestige en rijkdom betekende. Van Cosimo I hertog van Toscane, is geweten dat hij een ganse reeks dwergen aan zijn hof verzamelde, maar van 7 onder hen zijn er meer gegevens bekend.
Fig.1 Huwelijk van Catarina de’ Medici met Henri II (Vasari, Palazzo Vecchio).
De nani (dwergen) Lodovico, Filippino en Gianmaria behoorden tot de hofhouding van hertogin Eleonora. Zij werden in 1543 en 1547 vermeld in een document in verband met de aankoop van hun nieuwe kledij. Ook dwergin Nana Maria maakte deel uit van het personeel van de hertogin. Waarschijnlijk heeft zij model gestaan voor de vrouwelijke dwerg die Vasari rond 1560 geschilderd heeft in een fresco met het Huwelijk van Caterina de’ Medici in de Sala di Clemente VII van het Palazzo Vecchio (zie fig.1)
Hoewel Nano Gradasso dell’Amatrice door geschiedschrijver Benedetto Varchi een “geproportioneerde” dwerg wordt genoemd (en dus niet leed aan achondroplasie zoals de meeste andere dwergen) en hij in 1533 (toen het huwelijk gesloten werd) wellicht nog niet eens geboren was, kan hij misschien toch ook op hetzelfde fresco figureren. Vasari kan hem net als Nana Maria als voorbeeld genomen hebben. In 1564 kreeg Gradasso een toelage van 5 scudi per maand of 60 scudi per jaar, wat toen ongeveer overeen kwam met het jaarloon van een geschoold arbeider.
De bekendste dwergen aan het hof van de Medici waren echter Pietro Barbino en Braccio di Bartolo Morgante en hun aanwezigheid is niet onopgemerkt gebleven.
Fig.2 Pietro Barbino (V. Cioli, Pitti, ca.1560)
De nani zorgden voor entertainment, waren uitgenodigd op plechtigheden en banketten, hadden huishoudelijke taken, maar sommige onder hen mochten zich raadgever van Cosimo noemen of konden zelfs optreden als dienaar of begeleider van de hertogelijke kinderen (1).
Zo was Pietro Barbino vanaf 1560 de mentor geweest van de jonge kardinaal Giovanni de’ Medici, de 2de zoon van Cosimo die in 1562 op 19-jarige leeftijd was gestorven. Tijdens de begrafenisstoet kreeg Barbino het uitzonderlijk voorrecht om direct vóór de doodskist van de overledene te lopen.
Barbino was in 1553 in dienst gekomen van de hertog en tot aan zijn dood (hij leefde nog tijdens het bewind van Francesco I) aan het hof gebleven. Vasari beschreef hem als een beschaafd en belezen gesprekspartner van de hertog. Waarschijnlijk heeft hij gestudeerd aan het in 1550 in Firenze opgerichte jezuïetencollege. Hij kon rekenen op een toelage van de Medici en in 1565 had hij een huis (in de Borgo Tegolaio), een paard en een bediende gekregen. In de tuinen van het Palazzo Pitti staat het beeldje dat Valerio Cioli van hem gemaakt heeft (zie fig.2). Hij staat er afgebeeld als een visser met een net en een barbeel (barbo in het Italiaans en verwijzend naar zijn naam). Maar door Barbino’s nauwe banden met de jezuïetenorde (die sterk gesteund werd door hertogin Eleonora) was hij in christelijke zin ook een “visser van mensen”.
Fig.3 Kroning van Groothertog Cosimo (Giovanni Stradano, Philips Galle, Prentenkabinet, Kon. Bibliotheek).
Barbino is ook te zien op de ets van de Brugse Florentijn Giovanni Stradano uit 1582 met de Kroning van Cosimo tot groothertog door paus Pius V. Hij staat onderaan in de scène te midden van de hoogwaardigheidsbekleders en zijn aanwezigheid op de belangrijkste plechtigheid in Cosimo’s carrière wijst er op dat hij een zeer invloedrijke figuur was (zie fig.3).
Ook op de ets, in dezelfde reeks van Stradano, met de Terugkeer van Cosimo in Firenze, maakt hij zijn opwachting (zie fig.4). Hij gaat de groothertog vooraf terwijl een andere dwerg Braccio di Bartolo, bijgenaamd Morgante, die eveneens behoorde tot Cosmo’s hofhouding, postgevat heeft voor aartsbisschop Antonio Altoviti en naar de groothertog opkijkt. Beide dwergen worden nogal eens verward aangezien zij gelijktijdig aan het Medici-hof vertoefden.
Fig.5 Fontana del Bacchino (V.Cioli, Boboli-tuinen)
Braccio had spottenderwijze de bijnaam Morgante gekregen, de reus uit het episch gedicht van Luigi Pulci (2). Hij was in dienst van Cosimo getreden in 1541 en is tot aan zijn dood in 1580 of 1584 aan het hof gebleven. De hertog had hem een huis geschonken in Firenze en een boerderij in de buurt van Arezzo en aan Valerio Cioli de opdracht gegeven om een beeld te laten maken dat in de tuin van het Palazzo Pitti (vlak aan de uitgang) te bekijken is (zie fig.5).
De corpulente dwerg drijft de spot met de hertog: hij zit naakt op de rug van een schildpad (één van de emblemen van Cosimo) en net zoals een Romeinse keizer (met wie Cosimo zich graag vergeleek) steekt hij zijn hand uit (3). De hertog had blijkbaar geen problemen met dat soort fratsen.
Het beeld werd in 1584 deel van een waterbekken. In tegenstelling met Pietro Barbino geeft Morgante geen al te bescheiden indruk. Terwijl Barbino eerder de bezadigde raadsman van de hertog was, leunde Morgante eerder aan bij het type van de onbeschaamde en opschepperige hofnar.
Fig.6 Nano Morgante (A.Bronzino, Galleria Palatina).
Hij staat ook afgebeeld op een schilderij dat Cosimo heeft laten maken door zijn hofschilder Agnolo Bronzino (zie fig.6). Het is een dubbel-portret uit 1552 op canvas met een voor- en een achteraanzicht (4). Morgante verschijnt weer in zijn blootje en wordt afgebeeld als een vogelvanger, met een uil, vogellijm en vlinders. Hij mocht mee op jacht gaan, maar enkel op kleine dieren (zoals vogels) jagen. Naast de privilegies waren er ook de beperkingen.
Het is op zijn zachts gezegd een vrij ongewoon portret. Enerzijds kan men zich hier toch niet van de indruk ontdoen dat hij met dat schilderij het gevierde voorwerp van spot was, maar anderzijds was het ook een grote eer om door Bronzino in de verf te worden gezet.
In navolging van zijn beeld in de Boboli-tuinen werd het portret van Morgante in de preutse 19de eeuw omgedoopt tot een afbeelding van Bacchus. Een naakte mythologische godheid was aanvaardbaarder dan een naakte dwerg. De uil werd vervangen door een wijnglas en er werden de nodige wijnranken en op de juiste plaats de vijgenbladen aan toegevoegd in de plaats van de vlinders. Pas in 2010 werd het portret in zijn oorspronkelijke staat hersteld.
Fig. 8 Ruiterstandbeeld Cosimo I (Giambologna, Piazza della Signoria)
De Vlaams-Italiaanse hofbeeldhouwer Giambologna maakte in 1582 voor groothertog Francesco I een bronzen beeldje van Morgante zittend op een zeemonster dat bestemd was voor een fontein op het dakterras van de Loggia dei Lanzi (zie fig.7).
Op het voetstuk van het beroemde ruiterstandbeeld van Cosimo I op de Piazza della Signoria dat hij maakte in opdracht van groothertog Ferdinando I is op één van de bronzen reliëfs ook een afbeelding van Morgante te bespeuren. Hier heeft Giambologna in 1594 de serene verschijning van Barbino op de kroningsplechtigheid kennelijk vervangen door het turbulent optreden van Morgante die het letterlijk aan de stok heeft met een bewaker die hem wil buiten zetten (zie fig. 8). Blijkbaar bestond er dus toen al verwarring tussen de beide hofdwergen en/of heeft Giambologna bewust voor het komische element gekozen en vond hij dat Morgante beter paste in het plaatje.
De dwergen aan het Medici-hof hadden een dubbelzinnige positie: ze werden beschouwd als statussymbool en bron van vermaak, maar genoten tegelijkertijd uitzonderlijke privileges en vertrouwen. Er kon sprake zijn van een paradox van respect en spot, maar ze werden meestal niet echt opgevoerd als circusattracties.
Behalve dan die ene keer, toen Cosimo in juni 1544 op bezoek was in Pistoia en hij had ingestemd om één van zijn dwergen te laten vechten met een grote aap, het huisdier van een plaatselijk mandataris. Het gebeuren staat vermeld in een brief aan Pier Francesco Riccio, de secretaris van de hertog en kan als waar gebeurd beschouwd worden.
Waarschijnlijk had Cosimo zich laten ompraten of uitdagen om een dergelijk wansmakelijk spektakel te doen plaats vinden. Zonder wapens gingen de naakte dwerg en de getrainde aap (waarschijnlijk een baviaan) in de clinch en pas toen de aan zijn arm en schouder gewonde dwerg de aap overwonnen had en wilde dood slaan, liet Cosimo het gevecht stop zetten. De dwerg (wiens naam niet wordt genoemd) werd tot overwinnaar uitgeroepen en kreeg 10 scudi voor zijn optreden (3 maal het maandloon van Pietro Barbino in 1562).
Voor Cosimo betekende dat gevecht meer dan een gewoon spektakel, zijn favoriete dwerg (volgens sommigen zou het Nano Morgante geweest zijn) had zijn kracht (en onrechtstreeks ook die van de hertog) getoond en de apen waren diegenen die vergeefs het gezag van de hertog wilden betwisten. Als het Morgante geweest is zou dat kunnen verklaren waarom hij achteraf een bevoorrechte positie aan het hof gekregen heeft. Het is in dat geval ook niet uitgesloten dat hij zijn stunt zelf niet als vernederend beschouwd heeft.
Blijkbaar en hopelijk is het bij dat ene voorval gebleven en hebben de meeste van deze mensen zich op een andere manier in de kijker kunnen werken aan het hof van de Medici. Van Morgante’s tijdgenoot Pietro Barbino is geweten dat hij opgeklommen was tot gezant en secretaris van Cosimo. Er bestond ook een hiërarchie onder de dwergen zelf. Dat vertaalde zich in loon, kledij, behuizing en plaats in de entourage van de hertog.
Omdat de meeste 16de-eeuwse dwergen analfabeet waren of geen dagboeken hebben nagelaten, wordt hun leven alleen bekeken door de ogen van hovelingen, secretarissen en kunstenaars en is hun eigen mening over hun situatie niet gekend. Zij waren geen outcasts (zoals leprozen) en hun uiterlijk werd niet als een straf van God beschouwd, maar eerder als een zijsprong van de natuur. Mensen met een dwerggroei die niet aan het hof verbleven hadden het erg moeilijk, zij konden geen normaal werk vinden en leefden in armoede. De dwergen van Cosimo daarentegen hadden het zeker niet slecht en zullen het leven als” juwelen in een gouden kooi” en de occasionele bespottingen er bij genomen hebben (5). Zij waren trouwens ook de enigen die ongestraft de spot met anderen konden drijven, zelfs met hun meester. “De dwerg is dan wel klein, maar zijn schaduw kan soms heel lang zijn…”
(1) In dat verband is er het merkwaardige verhaal van de Villa ai Nani in Vicenza, waar de familie Valmarana enkel dwergen als personeel in dienst genomen had om hun dochtertje, dat ook dwerggroei had, een beter gevoel te geven. Op de tuinmuur van de villa staan er 17 stenen dwergen.
(2) Het was blijkbaar de gewoonte om de dwergen een bijnaam te geven die grotendeels in tegenspraak was met hun verschijning. Zo was Gradasso genoemd naar de Saraceense koning uit Orlando Furioso van Ludovico Ariosto. Ook Rodamonte, de hofdwerg aan het Franse hof van Caterina de Medici was genoemd naar een Saraceense koning en zou volgens sommige bronnen de broer van Gradasso geweest zijn.
(3) De schildpad met het zeil en de spreuk festina lente of “haast u langzaam”, was één van de emblemen van Cosimo. Morgante heeft zich echter op rug van de schildpad gezet en niet op een paard zoals keizer Marcus Aurelius, wanneer die zijn met zijn uitgestoken hand een teken van genade en rust maakt (Campidoglio, Rome).
(4) Bronzino zag dit werk ook als een bijdrage aan het paragone-debat (vergelijking) met Vasari om te bewijzen dat de schilderkunst, net als de beeldhouwkunst, toeliet om een lichaam vanuit meerdere hoeken te bekijken. Het schilderij heeft nu een centrale plaats in de Apollo-zaal gekregen.
(5) Ondanks de titel van het artikel is er geen verband met het sprookje van de gebroeders Grimm uit de 19de eeuw. De 7 dwergen van Sneeuwwitje waren mensen met een kleine gestalte die werkten in de mijnbouw en zeker geen exclusieve vertrouwelingen zoals de dwergen van de Medici-hertog.
JVL
Grand duke Cosimo and the 7 dwarfs.
The presence of dwarfs at the court of a monarch was already a well-known phenomenon in Antiquity, but especially in the 16th and 17th centuries it had become a widespread fashion. Investigators went in search of dwarfs who had personality and some special talent. Parents of children with dwarfism sometimes offered their sons or daughters, who posed a financial burden on the family, directly to the court.
Not so much as court jester, which was common in the Middle Ages, their appearance was rather regarded as a status symbol signifying prestige and wealth. Cosimo I, Duke of Tuscany, is known to have had a whole series of dwarfs at his court, but more information is known about 7 of them.
The nani (dwarfs) Lodovico, Filippino and Gianmaria belonged to the court of Duchess Eleonora. They are mentioned in 1543 en 1547 in a document in connection with the purchase of their new clothing. Nana Maria was a lady-in-waiting of the Duchess (1). She probably modelled for the female dwarf that Vasari painted around 1560 in a fresco depicting the Marriage of Caterina de’ Medici in the Sala di Clemente VII of the Palazzo Vecchio (see fig.1).
Although Nano Gradasso dell’Amatrice was according to chronicler Benedetto Varchi a “proportioned” dwarf (not suffering from achondroplasia like most of the other dwarfs) he may still figure in the same fresco even if he was not even born in 1533, when the wedding took place. Vasari may have taken him as a model just like Nana Maria. In 1564 Gradasso received an allowance of 5 scudi per month or 60 scudi per year, which was about the annual wage of a skilled worker in those days.
However, Cosimo’s most famous court dwarfs were Pietro Barbino and Braccio di Bartolo Morgante and their presence has not gone unnoticed.
The nani were the ducal entertainers, they were invited at ceremonies and banquets, had household chores, but some of them were counsellors to the duke or could even act as companions of the ducal children (1). From 1560 onwards, Pietro Barbino was the mentor of the young cardinal Giovanni de' Medici, the 2nd son of Cosimo who had died in 1562 at the age of 19. During the funeral procession, Pietro was given the exceptional privilege of walking directly in front of the coffin of the deceased.
Barbino had entered the service of the duke in 1553 and remained at court until his death (he was still alive during the reign of Francesco I). Vasari described him as a civilized and well-read interlocutor of the duke. He probably studied at the Florentine Jesuit college founded in 1550.
He could count on an allowance from the Medici and in 1565 he had received a house (in the Borgo Tegolaio), a horse and a servant. In the gardens of the Palazzo Pitti, stands his statue made by Valerio Cioli. He is depicted as a fisherman with a net and a fish (a barbel or barbo in Italian and referring to his name). But because of his close ties with the Jesuit order (strongly promoted by duchess Eleonora) he was also a “fisher of men” (see fig.2).
Fig. 4 Il Ritorno di Cosimo I nel Palazzo a Firenze (Giovanni Stradano)
Barbino is also depicted in the etching by the Flemish-Florentine artist Giovanni Stradano with the Coronation of Cosimo as Grand Duke by Pope Pius V. He stands at the bottom of the scene among the dignitaries and his presence at the most important ceremony in Cosimo's career indicates that he was a man of great importance (see fig.3).
Barbino also makes his appearance in the other etching from the same series by Stradano, with the Return of Cosimo in Florence (see fig.4). He is preceding the Grand Duke while another of the court-dwarfs, Braccio di Bartolo, nicknamed Morgante is standing in front of Archbishop Antonio Altoviti and looking up to the Grand Duke. Both dwarfs are often confused as they were at the Medici court at the same time.
Braccio di Bartolo had been mockingly nicknamed Morgante, the giant from Luigi Pulci's epic poem (2). He had entered the service of Cosimo in 1541 and remained at court until his death in 1580 or 1584. The duke had given him a house in Florence and a farm near Arezzo, and instructed Valerio Cioli to make his famous statue that can be seen in the garden of the Palazzo Pitti (near the exit) (see fig.5).
The corpulent dwarf mocks the duke; he sits naked on the back of a tortoise (one of Cosimo's emblems) and stretches out his hand, imitating a Roman emperor (with whom Cosimo liked to compare himself) (3). Apparently the duke had no problems with that kind of pranks.
In 1584, the statue was part of a basin. In contrast to the image of Pietro Barbino, Morgante does not give a very modest impression. While Barbino was more of the duke's sedate counsellor, Morgante played his role as the boastful, impudent court jester.
He is also depicted in a painting that Cosimo had made by his court painter Agnolo Bronzino (see fig.6). It is a two-sided portrait from 1552 on canvas with a front view and a back view (4).
Morgante is naked again and portrayed as a bird catcher, with an owl, bird glue and butterflies. He was allowed to go hunting, but only on small animals (such as birds). In addition to the privileges, there were also the restrictions.
It is to say the least a most unusual portrait. On the one hand, one cannot escape the impression that, in this painting, he was the subject of considerable ridicule. On the other hand, being immortalised by Bronzino was also a great honour.
As with his statue in the Boboli Gardens, the painted portrait of Morgante was reinterpreted as an image of Bacchus in the prudish 19th century. A naked mythological deity was more acceptable than a naked dwarf. The owl was replaced by a wine glass and the necessary vines and fig leaves were added in the right place in place of the butterflies. It was not until 2010 that the portrait was restored to its original state.
Fig.7 Morgante (Giambologna, Bargello)
In 1582, the Flemish-Italian court sculptor Giambologna created for Grand Duke Francesco I a bronze statuette of Morgante sitting on the back of a sea monster, destined for a fountain on the roof terrace of the Loggia dei Lanzi. (see fig.7).
On the pedestal of the famous equestrian statue of Cosimo I on the Piazza della Signoria, which Giambologna made in 1594 for Grand Duke Ferdinando I, one of the bronze reliefs also features an image of Morgante. Giambologna apparently replaced Barbino's serene appearance at the coronation ceremony with Morgante's turbulent performance, in which he is literally at odds with a guard who is trying to remove him (see fig. 8). There may have been confusion between the two court dwarfs, or Giambologna may have deliberately opted for a more comical approach, considering Morgante a better fit for the scene.
The dwarfs at the Medici court had an ambiguous position: they were status symbols and sources of entertainment, but at the same time enjoyed exceptional privileges and trust. There could be a paradox of respect and ridicule, but they were usually not really staged as circus attractions. Except on that one occasion, when Cosimo was visiting Pistoia in June 1544 and agreed to let one of his dwarfs fight with a large monkey, the pet of a local mandatary. The event is mentioned in a letter to Pier Francesco Riccio, the duke's secretary and can be considered true.
Cosimo would probably have been challenged to allow such a distasteful spectacle to take place.. Without weapons, the naked dwarf and the trained monkey (probably a baboon) clashed and when the dwarf, wounded in his arm and shoulder, had defeated the monkey and wanted to kill him, Cosimo had the fight stopped. The dwarf (whose name is not mentioned) was declared the winner and received 10 scudi for his performance (3 times the monthly wage of Pietro Barbino in 1562).
For Cosimo, this fight was more than just a spectacle, his favourite dwarf (some say it was Nano Morgante) had shown his strength (and indirectly that of the duke) and the monkeys were the ones who wanted to challenge in vain the duke's authority. If it was Morgante that could explain why he was subsequently given a privileged position at court. And in that case is also not excluded that he did not consider his stunt to be humiliating.
Apparently and hopefully, apart from that one incident, most of these people were able to put themselves in the spotlight at the Medici court in a different way. Morgante's contemporary Pietro Barbino is known to have risen to the position of ambassador and secretary to Cosimo.
There was also a hierarchy among the dwarfs themselves. This translated into wages, clothing, housing and place in the duke's entourage.
Because most 16th-century dwarfs were illiterate or left no diaries, their lives are only viewed through the eyes of courtiers, secretaries and artists and their own opinion of their situation is not known. They were not outcasts (like lepers) and their appearance was not considered a punishment from God, but rather a sidestep from nature.
People with dwarfism who did not stay at the court had a very difficult time, could not find normal work and lived in poverty. The dwarfs of Cosimo, on the other hand, certainly did not lead a bad life and seem to have accepted their existence as ‘jewels in a golden cage”, along with the occasional ridicule (5). Besides, they were the only ones who could mock others with impunity, even their master. “The dwarf may then be small, but his shadow can grow so tall...”
(1) In that context, there is the curious story of the Villa ai Nani in Vicenza, where the Valmarana family had only employed dwarfs as staff to make their daughter, who also had dwarfism, feel better. On the garden wall of the villa are posted 17 stone dwarfs.
(2) It was apparently customary to give the dwarfs a nickname that largely contradicted their appearance. So was Gradasso named after the Saracen king from Ariosto’s Orlando Furioso.
Rodamonte the court dwarf of Caterina de’ Medici in France, was also named after an Saracen king and, according to some sources, would have been Gradasso’s brother.
(3) The tortoise with the sail and the motto festina lente or "hurry slowly" was a personal device of Cosimo. Morgante sits on the back of the tortoise and not on a horse like the emperor Marcus Aurelius when he makes with his outstretched hand a sign of mercy and rest (Campidoglio Rome).
(4) Bronzino also saw this work as a contribution to the paragone debate (comparison) with Vasari to prove that painting, like sculpture, allowed a body to be viewed from multiple angles. The painting has now been given a central place in the Apollo room.
(5) Despite the title of the article, there is no connection with the fairy tale of the Brothers Grimm from the 19th century. The 7 dwarfs of Snow White were people of small stature who worked in mining and certainly not exclusive confidants like the dwarfs of the Medici Duke.
Literatuur:
Heikamp, D. Nani alle corte dei Medici. Livorno, 2016.
McBryde, S. Rethinking the Life of Court Dwarfs in Early Modern Florence:
0001'><sup>☆</sup></link> - McBryde - 2025
Idem Per mano della Maria Nana. A female dwarf in the Retinue of Eleonor di Toledo.
Cambridge, 2024.
O’Ryan R. Giants and Dwarfs in European Art and Culture 1350-1750.
Amsterdam, 2024.
Idem (PDF) Grotesque Bodies, Princely Delight:
Seemann, E. Hofzwerge. Göttingen, 2023.
Van Laerhoven, J. Cosimo I. De eerste groothertog en stichter van de Tosaanse staat (1519-74).
Herk-de-Stad, 2011.
zie art. Luigi Pulci, van een malcontent en twistziek man tot een geroemd
satirisch dichter
SARAH MCBRYDE - The case of Pietro Barbino - YouTube