Girolamo Savonarola, visionair of valse profeet?
Girolamo Savonarola, visionair of valse profeet?
Toen in november 1494 Piero de’ Medici na de inval van de Fransen verjaagd werd uit Firenze, had de dominicaan en boeteprediker Girolamo Savonarola niet enkel de geestelijke, maar ook de politieke macht in de stad aan de Arno in handen gekregen. Zijn bewind, dat er in de eerste plaats op gericht was om een religieuze zuivering door te voeren en een einde te stellen aan wat hij het corrupte regime van de Medici noemde, had geleid tot een dictatoriaal optreden dat beëindigd werd met zijn terechtstelling in mei 1498. Zijn geloofwaardigheid als onbetwiste spirituele leider had hij o.a. te danken aan zijn profetieën die hem naar eigen zeggen, door God zelf waren ingegeven. Niet iedereen was daar echter van overtuigd.
Voor sommige tijdgenoten en tegenstanders van de monnik waren zijn geschriften en uitspraken hem ingegeven door de duivel, zoals te zien is op de voorpagina van een in 1498 gedrukt boekje (libellus) met een polemische tekst en de veelzeggende titel Contra fratrem Hieronymum heresiarcham libellus et processus (zie fig.1).
Fig.1 Houtsnede van Ambrosius Huber uit Nuremberg (Herzog August Bibliothek Wolfenbüttel).
Marsilio Ficino heeft in zijn Apologia contra Savonarolam de dominicaan een demoon genoemd en hem afgeschilderd als de Antichrist die de gelovigen wist te misleiden en angst aan te jagen met valse profetieën. Terwijl de boeteprediker Savonarola een (noodzakelijke) religieuze en politieke hervorming onder dwang en desnoods met geweld wilde doorvoeren was Ficino, de kanunnik van de Florentijnse dom eerder geneigd om de problemen (die er volgens hem ongetwijfeld ook waren) op een geleidelijke en vreedzame manier op te lossen.
Beide mannen zijn nooit met elkaar in een openlijke discussie gegaan, maar het was duidelijk dat de humanistische visie van de bedachtzame renaissance filosoof zwaar contrasteerde met de laatmiddeleeuwse theocratische opvattingen van de fanatieke monnik.
Om zijn autoriteit en zijn authenticiteit kracht bij te zetten beriep Savonarola zich, zoals reeds gezegd, op zijn profetieën, die echter voor verschillende interpretaties vatbaar waren en dikwijls ook a posteriori geformuleerd werden.
In zijn Compendium Revelationum van 1495 heeft de frate zelf een aantal van zijn “openbaringen” opgetekend (zie fig.2). Sommige voorspellingen uit 1486, toen hij voor het eerst in San Gimignano tijdens een preek enkele apocalyptische uitspraken gedaan had, heeft hij geantidateerd naar 1484. Zo beweerde hij de dood voorspeld te hebben van paus Sixtus IV, die hij (terecht overigens) een onwaardige kerkvorst noemde. Maar de paus was al gestorven op 12 augustus 1484 en dat moest dus eventjes aangepast worden.
Fig.2 Compendio di Revelatione (incunabel, Biblioteca Centrale, Firenze).
Savonarola hield, merkwaardig genoeg, ook rekening met de bevindingen van de astrologen die grote rampen aangekondigd hadden voor 1484/85. De grote planetaire conjunctie van Saturnus, Jupiter en Mars ging immers oorlog, ziekte en chaos veroorzaken, die hij dan wist te verklaren als een straf van God voor het zondige gedrag van de Florentijnen. Het goddelijk zwaard (en niet dat van Damocles) was als een grote dreiging boven de stad komen hangen (1).
Maar om ziektes, hongersnood en oorlog aan te kondigen moest men in die tijd geen helderziende zijn en om de komst van de Karel VIII te voorspellen moest hij enkel de internationale politieke situatie in de gaten houden. Hij noemde de Franse koning (die in feite op weg was naar Napels om er de kroon te gaan opeisen) de nieuwe Cyrus, de Bijbelse “bevrijder”, die het corrupte regime van Firenze (de Medici) zou omver werpen en van de stad een “nieuw Jeruzalem” ging maken (2). Het is echter nooit de intentie geweest van Karel VIII om de Medici te verjagen, maar het is het onhandig optreden van Piero lo Sfortunato zelf geweest dat voor de machtswissel gezorgd heeft. Voor Savonarola was enkel het verdwijnen van het Medici-regime belangrijk en daarmee was zijn profetie uitgekomen.
In zijn Compendium staat ook te lezen dat hij de dood van paus Innocentius VIII (juli 1492) en Lorenzo de’ Medici (april 1492) voorspeld had. Il Magnifico was op 8 april overleden en 3 dagen eerder was de bol op de lantaarn van de dom na een goddelijke blikseminslag naar beneden gedonderd. Sommige voorvallen werden door Savonarola als mirakels voorgesteld of goddelijke waarschuwingen voor nakend onheil.
Wanneer keizer Maximiliaan in september 1496 Pisa was komen bezetten en de paniek de Florentijnen om het hart sloeg hield de frate vol dat God hen niet in de steek zou laten. Hij organiseerde een grote processie ter ere van de Maagd Maria en als bij wonder kreeg men in Firenze het nieuws te horen dat de vloot van de keizer door een storm uiteengeslagen was (3). Maximiliaan moest afzien van verdere acties en de schepen van de Franse bondgenoten van de Florentijnen konden aanmeren in Livorno en zorgen voor de nodige steun en bevoorrading. Savonarola’s voorspelling was bewaarheid geworden en (bijna) iedereen was nu overtuigd van zijn goddelijke missie.
In de zomer van 1497 werd daar echter sterk aan getwijfeld toen de stad geteisterd werd door een zware pestepidemie die hij niet voorspeld had en waarbij de bevolking gedecimeerd werd. Ondertussen was hij door paus Alexander VI op 12 mei geëxcommuniceerd geworden en wanneer die ook nog met een interdict dreigde voor de stad en haar bewoners verloor Fra Girolamo stilaan zijn geloofwaardigheid.
Alexander VI (Rodrigo Borgia) werd zijn grote tegenstander en in een preek van februari 1496 had hij de paus nog beschuldigd van corruptie en zijn einde en een grote vernieuwing binnen de Kerk aangekondigd.
Zijn letterlijke woorden waren:
“Rome is de hoer van de Apocalyps…en vanwege haar zonden zal de goddelijke gesel haar treffen…”.
Girolamo wilde (en hoopte vooral) dat de corrupte kerkvorst door een concilie zou aan de kant gezet worden, maar daar werd niet op gereageerd en Borgia behield zijn tiara en overleed pas in 1503 (4).
Wat hij ook niet voorzien had was dat de verkiezingen voor de Florentijnse Signoria in maart en mei 1498 in het voordeel van zijn tegenstanders waren uitgedraaid, zodat ook zijn politiek gezag een flinke deuk kreeg en hij zich verplicht zag om zich terug te trekken in het klooster van San Marco waar op 8 april zijn arrestatie volgde. De stadsregering van mei en juni veroordeelde hem zelfs tot de doodstraf.
Hij zou zijn eigen dood en martelaarschap voorspeld hebben toen hij verkondigd had dat “hij zou lijden en sterven door de zonden van de stad en het kwaad van de machtigen…”. Hij zou ook God gevraagd hebben “om hem te straffen met vuur indien hij dingen gezegd had die onjuist waren..”(5) .
Dat is één van de weinige profetieën die is uitgekomen want op 23 mei 1498 werd hij verbrand op de Piazza. Blijkbaar had Girolamo genoeg zelfkennis om te weten dat hij door zijn manier van provoceren vroeg of laat aan het kortste eind zou trekken. Hij kan enkel een visionair genoemd worden als men hem beschouwt als een man met een morele en religieuze missie, want het ontbrak hem verder aan een duurzaam toekomstgericht inzicht.
Wat zijn eigen toekomst aanging had hij gelijk gekregen, maar wat hij zeker niet had kunnen (en willen) voorspellen was dat de Medici in 1512 konden terugkeren naar Firenze en daar tot in 1737 aan de macht zouden blijven.
1. Dat goddelijk zwaard heeft Botticelli in zijn Mystieke Kruisiging (van ca.1500) in handen gegeven van een engel die er een leeuw (de Florentijnse Marzocco) mee wil slaan.
2. Niccoló Machiavelli heeft in zijn Istorie Fiorentine (1525) Savonarola een leugenaar en een valse profeet genoemd die een uitstekende Bijbelkennis had en zeer goed op de hoogte was van het tijdsgebeuren en daar ook handig wist van gebruik te maken.
3. Waarschijnlijk was hij reeds op de hoogte van het nieuws over de scheepsramp en was de processie dus eigenlijk een gevolg en niet de oorzaak van het gebeuren.
4. In een brief van 3 maart 1498 aan de keizer en een aantal Europese staatshoofden had Savonarola aangedrongen op het organiseren van een concilie dat Alexander VI moest afzetten. De paus had daarop gereageerd met een interdict over Firenze uit te roepen waarbij de ganse stad en haar bevolking buiten de Kerk gezet werden.
5. Wanneer de franciscanen hem in april 1498 uitgedaagd hadden voor een vuurproef, die het bewijs moest leveren dat zijn profetieën al of niet van goddelijke oorsprong waren, had hij dat geweigerd en een plaatsvervanger aangeduid. Dat viel natuurlijk niet in goede aarde bij zijn aanhangers.
JVL
Girolamo Savonarola, visionary or false prophet?
When in November 1494 Piero de' Medici was driven out of Florence as a result of the invasion of the French, the Dominican and penitential preacher Girolamo Savonarola had not only seized religious, but also political power in the city on the Arno. His rule, which was primarily aimed at carrying out a religious purification and putting an end to what he called the corrupt regime of the Medici, had led to his dictatorship that ended with his execution in May 1498. He owed his credibility as an undisputed spiritual leader to his prophecies, which, in his own words, were inspired by God himself. But not everyone was convinced.
For some of the monk’s contemporaries and opponents, his writings and sayings were inspired by the devil, as can be seen on the front page of a small book (libellus) printed in 1498 with a polemical texte and the significant title Contra fratrem Hieronymum heresiarcham libellus et processus (see fig.1).
Marsilio Ficino, in his Apologia contra Savonarolam, has called the Dominican a demon and described him as the Antichrist who knew how to deceive and frighten the faithful with false prophecies. While the doomsayer Savonarola wanted to carry out a (necessary) religious and political reform under duress and, if necessary, by force, Ficino, the canon of the Florentine cathedral, was more inclined to solve the problems (which undoubtedly existed) in a gradual and peaceful way.
The two men never entered into an open discussion, but it was clear that the humanist vision of the thoughtful Renaissance philosopher contrasted sharply with the late medieval theocratic views of the fanatical monk.
In order to reinforce his authority and his authenticity, Savonarola appealed, as already mentioned, to his prophecies, which, however, were open to different interpretations and were often formulated a posteriori.
In his Compendium Revelationum of 1495, the frate himself recorded a number of his revelations (see fig.1). Some predictions from 1486, when he first made some apocalyptic statements in San Gimignano during a sermon, were backdated to 1484.
For example, he claimed to have predicted the death of Pope Sixtus IV, whom he (rightly) called an unworthy church prince. But the pope had already died on August 12, 1484 and that had to be adjusted.
Savonarola also allowed for the findings of the astrologers who had announced major disasters for 1484/85. After all, the great planetary conjunction of Saturn, Jupiter and Mars was going to cause war, disease and chaos, which he then managed to explain as a punishment from God for the sinful Florentines. The divine sword (and not that of Damocles) had come to hang over the city like a great threat (1).
But in those days one did not have to be a clairvoyant to announce diseases, famine and war, and to predict the arrival of Charles VIII he only had to keep an eye on the international political situation. He called the French king (who was in fact on his way to Naples to claim the crown) the new Cyrus, the biblical "liberator", who would overthrow the corrupt regime of Florence (the Medici) and turn the city into a "new Jerusalem" (2). However, it was never the intention of Charles VIII to replace the Medici, but it was the clumsy actions of Piero lo Sfortunato himself that caused the change of power. For Savonarola, only the disappearance of the Medici regime was important and with that his prophecy had come true.
His Compendium also states that he had predicted the deaths of Pope Innocent VIII (July 1492) and Lorenzo de' Medici (April 1492). Il Magnifico had died on April 8 and 3 days earlier the ball on the lantern of the cathedral had collapsed after a “divine” lightning strike. Some incidents were presented by Savonarola as miracles or divine warnings of impending doom.
When Emperor Maximilian came to occupy Pisa in September 1496 and panic struck the Florentines, the Frate kept telling them that God would not abandon them. He organized a large procession in honor of the Virgin Mary and, as if by miracle, the news was heard in Florence that the emperor's fleet had been shattered by a storm (3). Maximilian had to abandon further actions and the ships of the French allies of the Florentines were able to dock in Livorno and provide the necessary support and supplies. Savonarola's prophecy had come true and (almost) everyone was now convinced of his divine mission.
In the summer of 1497, however, his credibility began to show cracks when the city was ravaged by a severe plague epidemic which he had not predicted and by which the population was decimated. On May 12, he had already been excommunicated by Pope Alexander VI and when the leader of the Church also threatened the city and its inhabitants with an interdict, Fra Girolamo gradually lost his support.
Alexander VI (Rodrigo Borgia) became his mighty enemy and in a sermon of February 1496 he had accused the pope of corruption and announced his end followed by a great renewal within the Church.
His exact words were:
"Rome is the whore of the Apocalypse... and because of her sins the divine scourge will strike her...".
Girolamo intended (and hoped) that the corrupt church prince would be overthrown by a Church Council, but that was not the case and Borgia kept his tiara and did not die until 1503 (4).
What he also did not foresee was that the elections for the Florentine Signoria in March and May 1498 had turned out in favor of his opponents, so that his political authority was also severely dented and he was forced to retire to the monastery of San Marco where he was arrested on April 8. The city government of May and June even sentenced him to death.
He is said to have predicted his own death and martyrdom when he had proclaimed that "he would suffer and die because of the sins of the city and the evil of the mighty...".
He is also said to have asked God "to punish him with fire if he had said things that were incorrect." (5) .
That is one of the few prophecies that has come true, because on May 23, 1498, he was burned in the Piazza. Apparently, Girolamo had enough self-knowledge to know that sooner or later he would get the short end of the stick because of his way of acting and provoking. He can only be called a visionary if one considers him a man with a moral and religious mission, but with a lack of a lasting future-oriented insight.
As far as his own future was concerned, he had been right, but what he certainly could not (and did not want to) predict was that the Medici would return to Florence in 1512 and remain in power there until 1737.
1. In his Mystical Crucifixion (from ca. 1500), Botticelli put that divine sword in the hands of an angel who wants to strike a lion (the Florentine Marzocco) with it.
2. Niccoló Machiavelli, in his Istorie Fiorentine (1525), called Savonarola a liar and a false prophet who had an excellent knowledge of the Bible and was very well aware of the events of the time and knew how to make good use of it.
3. He was probably already aware of the news about the shipwreck and the procession was therefore actually a consequence and not the cause of the event.
4. In a letter dated March 3, 1498, to the emperor and a number of European heads of state, Savonarola had urged the organization of a council to depose Alexander VI. The pope had responded by declaring an interdict over Florence in which the entire city and its population were expelled from the Church.
5. When the Franciscans had challenged him in April 1498 to a trial by fire, which was to prove that his prophecies were of divine origin, he had refused and appointed a substitute. Of course, that did not go down well with his supporters.
Literatuur:
De’ Morgiani, L (Ed.) Compendio di revelationi : Savonarola, Hieronymus : Free Download, Borrow, and Streaming : Internet Archive.
De Pazzis, H & E. Savonarole. Parijs, 1998.
Eco, U e.a. Selected Writings of Girolamo Savonarola: Religion and Politics, 1490-1498 : Girolamo Savonarola : Free Download, Borrow, and Streaming : Internet Archive.
Marietti, M. Savonarole. Parijs, 1997.
Rees, V. Chapter 1 Philosophy on the Defensive: Marsilio Ficino’s Response in a Time of Religious Turmoil in: Platonism
Van Laerhoven, J. zie art. Marsilio Ficino, renaissance filosoof, magiër of ketter?
zie art. Girolamo Savonarola, bedrieger, tiran, hervormer, martelaar of heilige?
zie art. De vuurproef van Savonarola.
Vannucci, M. Girolamo Savonarola, frate e capopopolo. Roma, 1997.